Hào Thành cổ Vinh, di tích quốc gia được xây dựng từ năm 1831 với vai trò phòng thủ và điều hòa nước, đã trải qua dự án cải tạo trị giá gần 140 tỷ đồng hoàn thành năm 2018 nhằm cải thiện môi trường. Tuy nhiên, thực tế đáng báo động là tình trạng ô nhiễm tại đây không những chưa được giải quyết mà còn trầm trọng hơn. Điều này gây ra mùi hôi thối nồng nặc, hiện tượng cá chết hàng loạt và vấn nạn rác thải tự phát tràn lan, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống cư dân và hệ sinh thái. Nguyên nhân chính được xác định là do nước thải sinh hoạt và chất bẩn đổ trực tiếp vào lòng hào, cùng với ý thức xả rác kém của một bộ phận người dân. Tình trạng này khẳng định sự cần thiết phải có một giải pháp tổng thể, căn cơ và bền vững hơn nữa để bảo vệ di tích và môi trường sống.
Hào Thành cổ Vinh, công trình lịch sử kiên cố bao quanh Thành Vinh, được triều Nguyễn kiến tạo từ năm 1831 và vinh dự được công nhận là Di tích Quốc gia vào năm 1998. Tuyến hào hình lục giác này có chu vi ấn tượng 2.520m, độ sâu 3m và chiều rộng 28m, không chỉ đóng vai trò là một công trình phòng thủ chiến lược mà còn góp phần quan trọng vào việc điều hòa nguồn nước cho đô thị.
Năm 2016, một dự án cải tạo quy mô lớn dành cho Hào Thành cổ Vinh đã được triển khai, với tổng kinh phí gần 140 tỷ đồng, huy động từ nguồn vốn vay Ngân hàng Thế giới, do UBND TP Vinh làm chủ đầu tư. Dự án bao gồm các hạng mục thiết yếu như nạo vét lòng hào, xây dựng bờ kè kiên cố, thiết lập hệ thống thu gom và xử lý nước thải, cùng với việc cải tạo toàn diện cảnh quan ven hào. Mặc dù công trình đã hoàn thành vào năm 2018 với kỳ vọng lớn về việc cải thiện môi trường và phục hồi vẻ đẹp vốn có của di tích, thực tế đáng báo động là đến nay, vấn nạn ô nhiễm không những chưa được giải quyết mà còn có dấu hiệu trầm trọng hơn trước.
Chia sẻ với sự bức xúc tột độ, bà Lê Thị Hoa, một cư dân sống tại phường Thành Vinh, không giấu nổi nỗi thất vọng: “Nhà tôi ở ngay sát bờ hào, và tình trạng ô nhiễm, nước bốc mùi hôi thối đã trở thành nỗi ám ảnh quanh năm. Đặc biệt vào những ngày nắng nóng gay gắt hoặc khi thời tiết chuyển mùa, chúng tôi buộc phải đóng kín cửa suốt cả ngày để tránh mùi hôi thối bủa vây.”
Không dừng lại ở việc gây xáo trộn nghiêm trọng đời sống sinh hoạt của người dân địa phương, tình trạng ô nhiễm còn giáng đòn nặng nề lên hệ sinh thái thủy sinh trong lòng hào. Trong những năm gần đây, cư dân đã không ít lần chứng kiến cảnh tượng cá chết nổi trắng mặt nước một cách bi thương, đỉnh điểm là vào tháng 8/2025, khi hàng loạt cá chết nổi lềnh bềnh, kèm theo mùi hôi thối nồng nặc, gây nên sự bức xúc tột độ trong cộng đồng. Mặc dù các cơ quan chức năng đã kịp thời tiến hành thu gom cá chết, rải vôi khử trùng và triển khai các biện pháp xử lý nguồn nước, nhưng đáng tiếc, chỉ sau một thời gian ngắn, hiện tượng ô nhiễm lại tái diễn.
Theo lời kể của nhiều người dân, mỗi khi có mưa lớn hoặc sự thay đổi bất thường trong lưu lượng nước, hiện tượng cá chết hàng loạt lại tái diễn. Nguyên nhân được xác định là do lượng lớn nước thải sinh hoạt và các chất bẩn bị cuốn trôi vào lòng hào, dẫn đến suy giảm nghiêm trọng nồng độ oxy hòa tan trong nước. Vấn đề này không chỉ làm tổn hại đến cảnh quan và giá trị của một di tích lịch sử mà còn ảnh hưởng trực tiếp, sâu sắc đến chất lượng môi trường sống của hàng nghìn hộ dân cư trú hai bên bờ hào.
Bên cạnh vấn nạn ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng, khu vực ven hào còn phải đối mặt với sự xuất hiện tràn lan của các điểm tập kết rác thải tự phát. Đáng báo động hơn, một bộ phận người dân vẫn cố tình lén lút đổ rác, xả thải sinh hoạt trực tiếp dọc theo tuyến đường bao quanh hào, bất chấp những quy định và cảnh báo.
Bà Nguyễn Thị Hương, một người dân sinh sống gần khu vực chợ Đội Cung, bức xúc phản ánh: “Trong thời gian gần đây, tình trạng người dân mang đủ loại rác thải, từ phế liệu xây dựng cho đến rác sinh hoạt, ngang nhiên đổ dọc bờ hào diễn ra rất phổ biến, gây ô nhiễm nghiêm trọng đến môi trường sống của toàn bộ cư dân trong khu vực này.”
Trong cuộc trao đổi với lãnh đạo Phòng Kinh tế hạ tầng, phường Thành Vinh, chúng tôi được biết rằng: “Mặc dù khu vực này được phường kiểm tra và giám sát thường xuyên, tình trạng tập kết rác thải tự phát vẫn chưa được giải quyết triệt để. Phường đã báo cáo sự việc và đang tích cực phối hợp với Công ty Cổ phần Môi trường và Đô thị để tìm kiếm giải pháp xử lý dứt điểm.”
Tình trạng ô nhiễm tại Hào Thành cổ Vinh không chỉ gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đến chất lượng đời sống của cộng đồng cư dân mà còn làm lu mờ đi vẻ đẹp và giá trị lịch sử, văn hóa vốn có của một di tích quan trọng giữa lòng đô thị. Dù đã có những khoản đầu tư đáng kể vào hệ thống kè đá kiên cố, công trình thu gom và pha loãng nước thải, nhưng thực trạng ô nhiễm vẫn dai dẳng tái diễn, một lần nữa khẳng định sự cần thiết phải có một giải pháp tổng thể, căn cơ và bền vững hơn nữa để giải quyết triệt để vấn đề này.
