Chuyển đổi số đã tạo ra môi trường văn hóa số với tiềm năng lan tỏa văn hóa rộng khắp nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ về thông tin sai lệch, nội dung độc hại và suy thoái đạo đức. Bài báo nhấn mạnh tầm quan trọng cấp thiết của việc xây dựng một môi trường văn hóa số vững mạnh, đóng vai trò "lá chắn" bảo vệ bản sắc dân tộc và nền tảng tư tưởng. Việc này đòi hỏi tập trung vào các yếu tố như con người số, nội dung số, hạ tầng số và thiết chế văn hóa số. Để kiến tạo niềm tin xã hội trong kỷ nguyên số, cần giáo dục đạo đức, nâng cao năng lực công dân số, thiết lập chuẩn mực hành vi, tăng cường kiểm soát thông tin xấu độc và ứng dụng công nghệ để lan tỏa giá trị tích cực, góp phần xây dựng một xã hội số lành mạnh và bền vững.
Kiến Tạo Lá Chắn Vững Vàng Trong Môi Trường Văn Hóa Số
Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện đang diễn ra mạnh mẽ, không gian mạng đã trở thành một môi trường sinh hoạt văn hóa mới, nơi văn hóa không chỉ hiện hữu ở không gian thực mà còn lan tỏa sâu rộng trên không gian số. Nhờ các nền tảng mạng xã hội và ứng dụng số hóa, văn hóa có được không gian tương tác rộng lớn, với tốc độ lan truyền nhanh chóng, tính phi giới hạn và đa chiều, giúp tiếp cận cộng đồng một cách dễ dàng. Tuy nhiên, mặt trái của không gian số là sự xuất hiện phổ biến của thông tin chưa được kiểm duyệt chặt chẽ, nội dung trái chiều và văn hóa lệch chuẩn, gây suy thoái tư tưởng, đạo đức con người. Đặc biệt, Đại hội XIV của Đảng đã đề ra những nhiệm vụ chiến lược nhằm xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, hài hòa với sự vận động của công nghệ số và lĩnh vực văn hóa. Các nhiệm vụ này bao gồm: “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa gắn với xây dựng thương hiệu quốc gia; xây dựng và hoàn thiện thị trường sản phẩm và dịch vụ văn hóa; xây dựng văn hóa trong kinh tế và trong chính trị; xây dựng môi trường văn hóa số…”[1]. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng và sự cấp thiết của việc triển khai nghiêm túc nhiệm vụ xây dựng môi trường văn hóa số.
Nếu môi trường văn hóa truyền thống được bồi đắp qua hàng ngàn năm lịch sử, thì môi trường văn hóa số lại là một khái niệm mới mẻ, hình thành trên nền tảng sự phát triển vượt bậc của mạng xã hội và Internet. Hiện nay, đây vẫn là một chủ đề trọng tâm được nhiều nhà nghiên cứu tiếp tục phân tích, làm rõ. Có thể sơ bộ hiểu môi trường văn hóa số là tổng hòa các giá trị đạo đức, chuẩn mực hành vi, cách ứng xử và thiết chế văn hóa do con người kiến tạo, được hình thành và vận hành trên các nền tảng công nghệ số và không gian mạng.
 |
| Hoạt động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng tại Trường Sĩ quan Chính trị. |
Theo Cẩm nang chuyển đổi số của Bộ Thông tin và Truyền thông, “Văn hóa số có thể hiểu văn hóa số là các quy tắc ứng xử, chuẩn mực đạo đức của con người trong môi trường số”[2]. Việc xây dựng môi trường văn hóa số có vai trò thiết yếu trong việc mở rộng không gian sáng tạo, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống vượt qua mọi giới hạn về thời gian và không gian. Các yếu tố cốt lõi cấu thành môi trường văn hóa số bao gồm: con người số, nội dung số, hạ tầng số và thiết chế văn hóa số. Con người số là chủ thể trung tâm, vừa là người kiến tạo, vừa là người thụ hưởng văn hóa. Quá trình sáng tạo nội dung văn hóa số đòi hỏi con người số phải trang bị kiến thức, kỹ năng vững vàng về văn hóa và ứng dụng công nghệ số.
Nội dung số là những sản phẩm văn hóa được sáng tạo dựa trên các nét đẹp văn hóa dân tộc và quảng bá trên không gian số, bao gồm video clip, hình ảnh, podcast, sách báo điện tử, ứng dụng trò chơi, ứng dụng giáo dục, lớp học trực tuyến… Các nội dung này không chỉ phản ánh vẻ đẹp văn hóa dân tộc mà còn truyền tải thông điệp tích cực, định hướng hành vi, ứng xử chuẩn mực, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Hạ tầng số chính là nền tảng công nghệ, nơi các sản phẩm văn hóa được lan tỏa, bao gồm các thiết bị máy tính, mạng lưới, trung tâm lưu trữ, dữ liệu đám mây, hệ thống dữ liệu số văn hóa, trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo… Thiết chế văn hóa số bao gồm các thể chế, văn bản pháp lý quy định quá trình sáng tạo, sử dụng và vận hành nội dung văn hóa số. Các quy tắc, quy định này nhằm hỗ trợ và định hướng cho cả người sáng tạo và người thụ hưởng văn hóa.
Đến nay, công cuộc xây dựng môi trường văn hóa số tại Việt Nam đã đạt được những kết quả tích cực ban đầu. Hệ sinh thái số phát triển nhanh chóng với sự ra đời của nhiều nền tảng số, mạng xã hội, báo chí điện tử và website. Các nền tảng này góp phần quan trọng vào việc lan tỏa các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời định hướng thông tin chính thống, tích cực. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao, kéo theo nhu cầu tiếp cận tri thức trên nền tảng số ngày càng lớn, cùng với ý thức tham gia mạng xã hội và Internet được cải thiện rõ rệt.
Tuy nhiên, song hành với những thành tựu, môi trường văn hóa số ở nước ta trong thời gian qua cũng chịu tác động tiêu cực một cách có hệ thống từ nhiều khía cạnh. Trên các nền tảng số phổ biến như Facebook, TikTok, Youtube, nhiều nội dung bị xuyên tạc, bóp méo, câu view “bẩn”, gây lệch lạc nhận thức xã hội, đặc biệt vào những dịp lễ lớn của dân tộc hay khi các quyết sách của Nhà nước được ban hành. Các sản phẩm văn hóa độc hại, phản cảm lan truyền nhanh chóng, kích động tâm lý xã hội, tạo xu hướng lệch chuẩn về văn hóa ứng xử, thúc đẩy thói quen “bắt trend” thiếu chọn lọc, làm suy giảm giá trị thẩm mỹ và đạo đức truyền thống. Nguy hại hơn, các hội nhóm trên nền tảng số còn bị lợi dụng để trục lợi kinh tế, thúc đẩy các hoạt động chống phá, tuyên truyền xuyên tạc đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, cũng như nói xấu chế độ và các lãnh tụ.
Với đặc tính khó kiểm soát thông tin, dữ liệu của không gian số cùng sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, các tin giả, nội dung phản cảm, lệch chuẩn ngày càng trở nên phổ biến. Hậu quả là các nội dung xấu độc này tác động tiêu cực đáng kể đến tư tưởng, tình cảm, thái độ, ý thức và kỹ năng sử dụng công nghệ số của con người. Đặc biệt nguy hiểm hơn khi các thế lực phản động lợi dụng mạng xã hội, Internet để đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền chống phá Đảng, Nhà nước và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Thực trạng này đặt ra nhiệm vụ cấp bách là phải xây dựng môi trường văn hóa số vững mạnh, tạo thành “lá chắn” kiên cố bảo vệ văn hóa dân tộc và nền tảng tư tưởng của Đảng.
Việc kiến tạo môi trường văn hóa số sẽ góp phần ngăn chặn, phát hiện kịp thời các thông tin xấu độc, định hướng dư luận xã hội và tăng cường sức đề kháng cho cộng đồng. Đồng thời, đây là công cụ hữu hiệu để tuyên truyền sâu rộng quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng, đặc biệt là những thành tựu vượt bậc của đất nước trong suốt 40 năm đổi mới, từ đó củng cố niềm tin của quần chúng vào sự lãnh đạo của Đảng. Hơn nữa, xây dựng môi trường văn hóa số còn thúc đẩy hình thành chuẩn mực văn hóa ứng xử văn minh trên mạng, góp phần đào tạo công dân số và kiến tạo một xã hội số lành mạnh.
Kiến Tạo Niềm Tin Trong Kỷ Nguyên Số
Niềm tin, một phạm trù nghiên cứu sâu sắc của triết học, đặc biệt là trong triết học Mác – Lênin, không chỉ đơn thuần là yếu tố cảm tính hay ảo ảnh, mà đề cao lý tính, coi thực tiễn và tri thức là những nhân tố cấu thành cốt lõi. Niềm tin là nền tảng vững chắc tạo dựng sự ổn định cho xã hội, và để xây dựng niềm tin xã hội đòi hỏi sự chung tay của nhiều tổ chức, lực lượng. Trong đó, Đảng và Nhà nước đóng vai trò định hướng, quản lý; các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thực thi và cung cấp thông tin; còn mỗi cá nhân có bổn phận xây dựng ý thức trong sáng tạo, tiếp nhận và chia sẻ thông tin, đặc biệt là trên không gian số.
Trong môi trường số, cái gọi là “niềm tin” dễ bị lung lay bởi tác động của những thông tin sai trái thiếu căn cứ, các hành vi lệch chuẩn, ứng xử thiếu văn hóa và nội dung chưa được kiểm định. Sự tràn lan của thông tin sai lệch, tin tức “giật gân” và “niềm tin giả tạo” khiến con người khó lòng phân biệt đúng sai, làm gia tăng sự hoài nghi trong xã hội, lung lay nền tảng niềm tin cộng đồng. Đặc biệt, sự bùng nổ của công nghệ thông tin và truyền thông đã thúc đẩy cuộc khủng hoảng thông tin số ngày càng mạnh mẽ; sự khan hiếm tin tức nóng, sự kiện mới tạo ra khoảng trống thông tin, nhất là từ nguồn chính thống. Một yếu tố quan trọng khác làm giảm sút niềm tin xã hội trong không gian số là do chính bản thân con người – khi họ thiếu nhận thức đầy đủ về những hệ lụy của không gian mạng, cùng với kỹ năng số chưa hoàn thiện, hạn chế khả năng phát hiện và xử lý thông tin sai lệch, từ đó góp phần làm suy yếu niềm tin xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số.
 |
| Hoạt động đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian mạng tại Trường Sĩ quan Chính trị. |
Từ thực trạng đó, nhiệm vụ “Kiến tạo niềm tin” trong kỷ nguyên số không thể được thực hiện một chiều hay cảm tính, mà cần được xác định là hoạt động mang tính quyết định sự vận hành ổn định của toàn bộ hệ sinh thái số, chính phủ số và xã hội số. Trong đó, nhiệm vụ đầu tiên phải gắn liền với nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, xây dựng hệ giá trị và môi trường văn hóa lành mạnh, bởi con người là chủ thể trung tâm, vừa là người kiến tạo, vừa là người thụ hưởng văn hóa.
Xây dựng môi trường văn hóa số để kiến tạo niềm tin xã hội cần bắt đầu từ việc giáo dục văn hóa và đạo đức số cho các chủ thể, nhằm nâng cao sức đề kháng thông tin trong toàn xã hội. Chủ thể ở đây chính là quần chúng nhân dân, bởi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: “Gốc có vững cây mới bền, xây lầu thắng lợi trên nền nhân dân”[3]. Cần tiến hành xây dựng hệ chuẩn mực văn hóa số, quy định rõ ràng về hành vi, thái độ, chuẩn mực giao tiếp, tính trung thực và trách nhiệm của con người trong quá trình tham gia khai thác, sử dụng, sáng tạo và lan truyền các nội dung văn hóa số trên không gian mạng. Đồng thời, cần kiến tạo thế hệ “công dân số” với tinh thần trách nhiệm cao, có hiểu biết sâu rộng và kỹ năng sử dụng thành thạo các công cụ công nghệ số, qua đó nâng cao khả năng “miễn dịch thông tin” trong toàn xã hội.
Đầu tư xây dựng môi trường thông tin “sạch” là yếu tố then chốt, bởi chất lượng thông tin quyết định chất lượng niềm tin xã hội. Cần tăng cường kiểm soát tin giả, nội dung xấu độc thông qua cơ chế ràng buộc trách nhiệm pháp lý rõ ràng đối với các nhà cung cấp thông tin và nền tảng số. Song song với đó, cần kết hợp hài hòa giữa “xây” và “chống” trong việc bảo vệ các giá trị văn hóa tốt đẹp và tuyên truyền đường lối của Đảng, Nhà nước. Đồng thời, cần kết hợp phát triển các giá trị văn hóa truyền thống với ứng dụng công nghệ hiện đại để quảng bá văn hóa dân tộc, sáng tạo nội dung số gắn liền với việc sản xuất các sản phẩm tuyên truyền quan điểm, đường lối của Đảng một cách hiệu quả.
Thực hiện đồng bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và xử lý vi phạm mang tính răn đe để nâng cao ý thức chấp hành pháp luật khi tham gia khai thác, sử dụng, chia sẻ thông tin trên không gian số. Thiết lập cơ chế phản hồi và xử lý thông tin hai chiều nhanh gọn, hiệu quả và minh bạch giữa các nhà cung cấp dữ liệu với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Quy định rõ trách nhiệm của các kênh thông tin truyền thống chính thống trong việc thẩm định độ chính xác, tin cậy của các thông tin, nội dung truyền thông số, tránh tạo ra “khoảng trống” thông tin hoặc tung tin “giật tít” gây hoang mang dư luận.
Ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ và truyền thông để củng cố niềm tin xã hội là giải pháp then chốt. Công nghệ, dù có thể là nguồn gốc gây ra khủng hoảng niềm tin, cũng chính là liều thuốc giải hiệu nghiệm để khắc phục khủng hoảng thông tin. Cần tiếp tục nghiên cứu, phát triển các ứng dụng mới và sử dụng triệt để AI, Big Data để phát hiện, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát, xử lý thông tin một cách hiệu quả. Chủ động ứng dụng công nghệ hiện đại để sáng tạo các sản phẩm văn hóa số lan tỏa những giá trị tích cực, tạo không gian văn hóa lành mạnh, nhân văn, trung thực trên môi trường mạng. Đồng thời, cần xây dựng các ứng dụng, kênh tiếp nhận thông tin, xử lý, phản hồi và đánh giá từ người dân đối với các cơ quan chức năng, tạo không gian tương tác trực tuyến nhanh gọn, hiệu quả.
Có thể thấy rằng, xây dựng môi trường văn hóa số hiện nay là một nội dung mới, được Đảng ta xác định cần phải thực hiện trong thời gian tới và cần gắn bó chặt chẽ nhiệm vụ này với trách nhiệm kiến tạo niềm tin trong xã hội số. Bởi niềm tin trong kỷ nguyên số đang bị lung lay, có thể do những tác động vô tình không chủ đích nhưng cũng rất nguy hại nếu đó là những hành vi có chủ đích. Những hành động với mục đích xấu xa đó nhằm làm băng hoại đạo đức xã hội, thuần phong mỹ tục, xâm hại đến các giá trị tốt đẹp của văn hóa dân tộc, phá hoại môi trường hòa bình, phát triển của đất nước. Đó là những hành động nguy hiểm cần phải kiên quyết loại bỏ để củng cố niềm tin, gia tăng sự gắn kết giữa con người với xã hội.
Từ đó, đòi hỏi phải tiến hành nhiều biện pháp đồng bộ, quyết liệt giữa các cấp, các ngành, các cơ quan chức năng và toàn xã hội để làm trong sạch môi trường văn hóa số, xây dựng con người Việt Nam thời đại mới sẵn sàng làm chủ công nghệ, có tri thức, văn hóa đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới./.
Nguyễn Thị Ngọc Dung
Khoa Văn hóa, Ngoại ngữ – Trường Sĩ quan Chính trị
[1] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tập 2, tr.52
[2] Bộ Thông tin và Truyền thông, Cẩm nang chuyển đổi số, Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà Nội, tr.74.
[3] Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 5, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011
