Bài báo chỉ ra rằng việc phân loại rác thải sinh hoạt đang đối mặt với thách thức lớn ngay từ trong không gian sống của mỗi gia đình và căn hộ. Hầu hết các hộ gia đình đều chưa thực hiện phân loại rác một cách thường xuyên và triệt để, thường trộn lẫn các loại rác vì lý do tiện lợi, thiếu không gian hoặc thói quen cũ. Tình trạng rác thải không được phân loại đúng cách ngay từ nguồn dẫn đến các vấn đề về vệ sinh, mùi hôi và côn trùng, không chỉ trong nhà mà còn tại các điểm tập kết và trong quá trình vận chuyển. Do đó, việc phân loại rác hiệu quả đòi hỏi sự thay đổi trong ý thức và hành động của mỗi cá nhân, đồng thời cần có sự đồng bộ và quản lý chặt chẽ trong toàn bộ hệ thống thu gom và vận chuyển rác thải.
Rác thải sinh hoạt: Thách thức phân loại từ sâu bên trong mỗi không gian sống
Kết thúc mỗi bữa ăn hay hoạt động sinh hoạt, các loại phế thải như thức ăn thừa, phụ phẩm rau củ, bao bì nhựa và giấy thải thường xuyên phát sinh trong mọi gia đình. Tuy nhiên, thay vì được phân tách thành các nhóm riêng biệt, chúng hầu hết được tập trung chung vào một vật chứa duy nhất trong không gian bếp, chờ đến thời điểm được đưa ra khỏi nhà.
Trong không gian bếp của gia đình anh Nguyễn Văn Mạnh (Phường Hà Đông, TP. Hà Nội), hoạt động phân loại rác dù có tồn tại nhưng chưa được duy trì một cách thường xuyên và bài bản. Gia đình anh có thói quen giữ lại một số vật phẩm có giá trị tái chế hoặc có thể chuyển giao cho người thu mua phế liệu, điển hình như chai nhựa, bìa carton, vỏ lon bia, nước ngọt có ga,… Mặc dù vậy, đối với đại đa số lượng rác thải phát sinh từ quá trình nấu nướng và sinh hoạt hàng ngày, quy trình phân loại vẫn chưa được thiết lập một cách đồng bộ. Điều này dẫn đến việc các loại rác khác nhau vẫn thường được tập hợp vào chung một túi nhằm tối ưu hóa sự tiện lợi trong công tác dọn dẹp.
Khi được hỏi về thực trạng này, anh Nguyễn Văn Mạnh cho biết: “Gia đình tôi có thực hiện phân loại, nhưng hoạt động này chỉ diễn ra khi có đủ điều kiện thuận lợi, tức là khi có sẵn các thùng chứa riêng biệt. Thú thật, đôi lúc vì sự tiện lợi tức thời, tôi vẫn thường gom tất cả các loại chất thải vào chung một thùng. Bởi lẽ, rác được vận chuyển ra khỏi nhà hàng ngày, nên việc phân loại hay không, theo tôi, cũng không gây ảnh hưởng đáng kể đến nếp sinh hoạt của gia đình mình”. Anh Mạnh bổ sung thêm, việc tích trữ vỏ lon, vỏ chai đôi khi còn gây ra những bất tiện không nhỏ, khiến không gian sống trở nên lộn xộn, thậm chí có thể biến khu vực tập kết tạm thời này thành nơi trú ngụ lý tưởng cho các loài côn trùng và gặm nhấm như gián, chuột,…
Hiện trạng này hé lộ một vấn đề cốt lõi: việc tận dụng một phần phế liệu không đồng nghĩa với hoạt động phân loại triệt để toàn bộ rác thải sinh hoạt ngay tại nguồn phát sinh. Khi quy trình phân loại chỉ dừng lại ở những vật phẩm dễ nhận diện hoặc có giá trị tái chế rõ ràng, thì phần lớn lượng rác thải còn lại vẫn chưa được tách bạch theo từng thành phần cấu tạo.
Đối với gia đình bạn Đỗ Thị Diệu Hằng (Phường Hoàn Kiếm, TP. Hà Nội), hoạt động phân loại rác hoàn toàn chưa được triển khai. Toàn bộ rác thải phát sinh từ các khâu nấu nướng, ăn uống và sinh hoạt đều được tập trung vào một vật chứa duy nhất trước khi đưa đến điểm tập kết chung. Gia đình chỉ sử dụng một thùng hoặc túi đựng rác duy nhất, bỏ qua hoàn toàn công đoạn tách riêng thức ăn thừa, bao bì nhựa hay giấy sau khi sử dụng.
Bạn Đỗ Thị Diệu Hằng chia sẻ thẳng thắn: “Trong gia đình tôi, việc phân loại rác thải hầu như không được thực hiện một cách thường xuyên. Nguyên nhân xuất phát từ hai khía cạnh chính: thứ nhất, về mặt số lượng và chủng loại, rác thải sinh hoạt vô cùng đa dạng và phát sinh liên tục trong mọi hoạt động, dẫn đến tổng khối lượng rác rất lớn. Thứ hai, đây còn là vấn đề thuộc về thói quen sinh hoạt và một phần là do truyền thống lâu đời của người Việt; ý thức phân loại chỉ thực sự bắt đầu manh nha trong giai đoạn hiện đại hóa gần đây”.
Mặc dù có sự khác biệt về mức độ triển khai, điểm chung giữa hai hộ gia đình này là hoạt động phân loại rác vẫn chưa được duy trì một cách toàn diện và thường xuyên trong nếp sống hàng ngày. Một gia đình chỉ thực hiện việc tách riêng một số loại phế liệu có giá trị, trong khi gia đình còn lại trộn lẫn toàn bộ rác ngay từ khâu ban đầu. Thực trạng này minh chứng rằng, khâu xử lý rác ngay tại không gian bếp vẫn là một mắt xích trọng yếu cần được đặc biệt quan tâm nếu muốn thiết lập thành công thói quen phân loại chất thải tại nguồn.
Tình trạng rác thải sinh hoạt chưa được phân loại không chỉ tồn tại ở các hộ gia đình trong nhà riêng lẻ, mà còn là một vấn đề cấp thiết cần được nhìn nhận thấu đáo trong không gian sống tại các khu chung cư. Tại mỗi căn hộ, lượng rác thải phát sinh từ đa dạng các hoạt động thường nhật nhưng lại có xu hướng được tập trung tại khu vực bếp hoặc một góc sinh hoạt cụ thể trước khi được đưa đến điểm thu gom chung.
Đơn cử như tại hộ gia đình anh Nguyễn Việt Tùng (Tòa nhà CT4, Khu nhà ở Xala, Phường Hà Đông), sau mỗi hoạt động sinh hoạt, toàn bộ rác thải đều được gom chung vào một thùng hoặc túi chứa. Thức ăn thừa, bao bì thực phẩm, chai nhựa cùng các vật dụng không còn giá trị sử dụng đều được tập hợp lẫn lộn. Quy trình phân loại không được thực hiện ngay tại thời điểm rác phát sinh, dẫn đến việc các thành phần chất thải với đặc tính khác nhau bị hòa trộn ngay từ trong không gian căn hộ.
Giải thích về quyết định này, anh Tùng chia sẻ:“Căn hộ gia đình tôi hiện có diện tích vỏn vẹn khoảng 70 m2, nếu phải bố trí tới 3-4 loại thùng chứa đựng và một khu vực riêng để tập kết rác tái chế, điều này chắc chắn là bất khả thi bởi không gian sống sẽ không đủ tiện nghi, chưa kể đến việc làm giảm đi tính thẩm mỹ tổng thể của căn nhà. Cân nhắc giữa lợi ích và bất tiện, gia đình tôi đành chấp nhận giải pháp thu gom chung tất cả các loại rác thải vào một thùng duy nhất.”
Trong một bối cảnh tương tự gia đình anh Tùng, căn hộ của chị Trần Thị Anh Đào (Tòa nhà Việt Đức Complex, Phường Thanh Xuân) cũng chưa thực hiện phân loại rác trước khi đưa đến khu vực tập kết. Chị Đào bộc bạch: “Tôi sống cùng những người trẻ, lịch trình làm việc của chúng tôi thường kéo dài từ sáng sớm đến tối muộn mới trở về nhà. Sau một ngày làm việc mệt mỏi, tôi chỉ đủ sức đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt thiết yếu và dành thời gian cho bản thân. Tôi thực sự không thể ưu tiên việc phân loại rác thành các nhóm theo quy định,…”. Chính vì vậy, rác thải được tập hợp chung trong suốt quá trình sinh hoạt, sau đó được buộc kín và chuyển ra ngoài.
Khi túi rác đã được niêm phong, công tác tách riêng từng thành phần trở nên vô cùng phức tạp, đặc biệt là đối với các loại rác hữu cơ đã hòa lẫn với bao bì, giấy và các vật liệu có tiềm năng tái chế.
Thực chất, vấn đề không chỉ dừng lại ở việc bố trí số lượng thùng rác trong căn hộ, mà cốt lõi nằm ở ý thức và hành động phân loại của người dân ngay từ khâu đầu tiên. Một căn hộ dù sạch sẽ, gọn gàng hay rác được thu gom đúng giờ vẫn chưa thể là minh chứng cho việc rác thải đã được phân loại đúng cách. Nếu tất cả các loại rác vẫn được bỏ chung trước khi rời khỏi không gian sống, thì công đoạn phân loại tại nguồn vẫn chưa thực sự được triển khai.
Do đó, hoạt động phân loại rác tại nguồn cần phải được khởi xướng ngay từ chính nơi chất thải được sản sinh. Từ công việc dọn dẹp căn bếp, xử lý thực phẩm thừa cho đến thu gom bao bì sau sử dụng, mỗi thao tác nhỏ đều đóng vai trò quyết định liệu rác thải sẽ được tách riêng hay bị hòa lẫn ngay từ thời điểm ban đầu.
Vượt ra khỏi ngưỡng cửa căn hộ, hành trình “đi chung” của rác vẫn tiếp diễn
Khi rời khỏi không gian căn hộ, rác thải sinh hoạt tiếp tục được tập kết tại các họng rác, nhà chứa rác hoặc khu vực thu gom tập trung của tòa nhà. Tại đây, vô số túi rác từ các tầng khác nhau lại tiếp tục “sát cánh” bên nhau, bên trong vẫn là hỗn hợp lộn xộn của thức ăn thừa, bao bì nhựa, giấy vụn và hàng loạt các loại chất thải khác. Đáng nói, không ít túi rác không được buộc kín, dẫn đến việc chất thải rơi vãi ra sàn, biến khu vực tập kết trở nên mất mỹ quan và nhếch nhác nghiêm trọng.
Tại các họng và nhà chứa rác, hoạt động tập kết chủ yếu mới chỉ dừng lại ở việc gom rác từ các căn hộ về một địa điểm duy nhất. Các túi rác, với thành phần hỗn tạp, được chất đống ngổn ngang, chồng chất lên nhau mà hoàn toàn không có bất kỳ sự phân loại rõ ràng nào. Điều này tạo điều kiện cho nước rỉ từ rác hữu cơ, thức ăn thừa hòa lẫn với bao bì đã qua sử dụng. Trong khi đó, các loại rác nhẹ như túi nilon, giấy vụn lại rất dễ rơi vãi ra ngoài trong quá trình vận chuyển. Hậu quả là khi rác không được đóng gói cẩn thận hoặc khu vực tập kết thiếu vệ sinh định kỳ, mùi hôi khó chịu cùng sự xuất hiện của ruồi nhặng là điều khó tránh khỏi, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của cư dân.
Anh Nguyễn Việt Tùng, cư dân sinh sống tại tòa nhà CT4, Khu nhà ở Xala (Phường Hà Đông, TP. Hà Nội) chia sẻ thực trạng: “Mặc dù tòa nhà có trang bị hệ thống hút mùi và ban quản lý đã bố trí nhân viên thu gom rác vào các khung giờ vắng vẻ như khi cư dân đi làm hoặc nửa đêm, nhưng khu vực nhà để xe vẫn không tránh khỏi tình trạng nặng mùi vào một số thời điểm. Thậm chí, không hiếm khi chứng kiến cảnh gián và chuột lũ lượt kéo đến thành từng đàn”.
Rời khỏi khu vực tập kết nội bộ tòa nhà, rác thải tiếp tục hành trình ra bên ngoài thông qua nhiều hình thức vận chuyển khác nhau. Ghi nhận tại chân chung cư Viện bỏng và chung cư Hemisco Xala (Phường Hà Đông) cho thấy, rác được tập kết và vận chuyển chủ yếu bằng các loại xe thu gom thủ công hoặc xe đẩy được gia cố thêm thành, vách nhằm gia tăng sức chứa. Các túi rác được chất lên xe, xếp chồng hoặc dồn chặt vào mọi khoảng trống khả dụng. Trong suốt quá trình thu gom, các loại rác đa dạng vẫn tiếp tục được chất lên cùng một phương tiện. Khi xe đầy, rác có thể bị chất cao vượt quá thành xe; nếu không được che chắn và cố định một cách chắc chắn, nguy cơ một phần chất thải rơi vãi xuống mặt đường trong quá trình di chuyển là điều khó tránh khỏi.
Trên tuyến đường Trương Định, rác thải được đẩy trực tiếp ra lề đường, chờ đợi phương tiện vận chuyển đến thu gom. Tại đây, vô số túi rác lớn nhỏ xếp chồng chất lên nhau, một số túi vẫn còn nguyên vẹn, nhưng không ít túi đã bung miệng, phơi bày đủ loại chất thải bên trong. Rác hữu cơ, chai lọ, hộp nhựa và bao bì sinh hoạt cùng tồn tại trong một đống hỗn tạp, hoàn toàn không có bất kỳ dấu hiệu phân chia nào theo từng nhóm thành phần.
Đề cập đến những hệ lụy từ các điểm tập kết rác tự phát, ông Võ Xuân Tiu (Tổ trưởng tổ dân phố số 23, phường Cầu Giấy, Hà Nội) kiên quyết khẳng định: “Sự tồn tại của những điểm tập kết rác tự phát này chắc chắn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến mỹ quan đô thị. Về phương diện môi trường, tác động là vô cùng lớn, bởi lẽ rác thải đa dạng chủng loại, mang theo sự ô uế và mùi hôi thối khó chịu”.
“Nếu mọi người dân đều có ý thức đổ rác đúng khung giờ và tại đúng địa điểm quy định, điều này sẽ giảm bớt gánh nặng vất vả cho những công nhân vệ sinh môi trường như chúng tôi rất nhiều. Đồng thời, nó cũng góp phần đáng kể vào việc giảm thiểu ô nhiễm môi trường, đảm bảo rằng sau khi dọn dẹp sẽ không còn tình trạng rác thải bừa bãi” – ông Nguyễn Tiến Khởi, một công nhân môi trường, bộc bạch.
Có thể thấy, nếu hoạt động phân loại chưa được triển khai hiệu quả ngay từ cấp độ hộ gia đình, thì nó cũng không thể hiện rõ ràng tại các khâu tập kết và thu gom tiếp theo. Dù rác được tập kết bên trong tòa nhà, đẩy ra các đống ven đường hay vận chuyển bằng xe thu gom tự chế, điểm chung dễ dàng nhận thấy là chất thải vẫn hoàn toàn lẫn lộn giữa các thành phần khác nhau. Rác hữu cơ hòa lẫn trong giấy, nhựa và các vật liệu có khả năng tái chế; các túi rác bị rách hoặc để hở càng tạo điều kiện thuận lợi cho ruồi nhặng tiếp cận, đồng thời phát tán mùi khó chịu lan tỏa ra các khu vực xung quanh.
Thực trạng này đã đặt ra một vấn đề nhức nhối về tính liên tục và hiệu quả của toàn bộ quá trình phân loại rác. Nếu rác thải đã được đưa ra khỏi căn hộ trong tình trạng hỗn tạp, mà tại điểm tập kết lại không có công đoạn phân loại phù hợp, thì việc thu gom về một địa điểm duy nhất chỉ có ý nghĩa tập trung chất thải, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc quản lý rác theo từng nhóm. Ngược lại, nếu đã có quy định hoặc phương án phân loại tại nguồn được ban hành, cần thiết phải rà soát và đánh giá kỹ lưỡng xem cách bố trí điểm tập kết, phương tiện thu gom và quy trình vận chuyển có thực sự đáp ứng các yêu cầu đề ra hay không.
Từ không gian căn hộ, qua điểm tập kết, rồi lên xe thu gom và ra thẳng đường phố, rác thải trải qua nhiều công đoạn nhưng đáng tiếc vẫn giữ nguyên tình trạng hỗn tạp ban đầu: các thành phần lẫn lộn, khó nhận diện và tiềm ẩn nguy cơ mất vệ sinh nghiêm trọng. Bởi vậy, bài toán phân loại rác không chỉ là trách nhiệm đơn lẻ của ý thức mỗi hộ gia đình, mà còn đòi hỏi một sự đồng bộ toàn diện trong khâu tổ chức thu gom, phương tiện vận chuyển và công tác quản lý các điểm tập kết rác.
