Chất thải y tế tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng cùng với sự mở rộng của hệ thống y tế và đô thị hóa, gây áp lực lớn lên chuỗi quản lý và trở thành vấn đề môi trường quốc gia. Việc quản lý chất thải này vô cùng phức tạp, đòi hỏi quy trình nghiêm ngặt từ khâu phân loại tại nguồn, vận chuyển đến xử lý cuối cùng, trong đó phân loại ban đầu là yếu tố tiên quyết quyết định hiệu quả và chi phí. Áp lực ngày càng tăng do dân số già hóa, dịch bệnh phức tạp và sự gia tăng sử dụng vật tư y tế dùng một lần, đòi hỏi đầu tư đồng bộ cho toàn hệ thống. Mặc dù công nghệ xử lý tiên tiến đã được đầu tư, hiệu quả thực sự phụ thuộc vào sự vận hành đồng bộ, liền mạch của mọi mắt xích trong chuỗi. Do đó, quản lý chất thải y tế cần một cách tiếp cận liên ngành, tập trung vào quản lý vòng đời chất thải, giảm thiểu phát sinh, phân loại chính xác và thu hồi tài nguyên, hướng tới mục tiêu kinh tế tuần hoàn.
Trong nhiều năm qua, song hành cùng sự mở rộng của hệ thống y tế, tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và nhu cầu chăm sóc sức khỏe không ngừng gia tăng, lượng chất thải y tế phát sinh tại Việt Nam đã liên tục tăng lên. Đại dịch COVID-19 từng là minh chứng rõ ràng cho việc khối lượng chất thải y tế có thể tăng đột biến chỉ trong thời gian ngắn, gây áp lực khổng lồ lên toàn bộ chuỗi thu gom, vận chuyển và xử lý. Mặc dù mối đe dọa dịch bệnh đã qua đi, bài toán quản lý chất thải y tế vẫn giữ nguyên tính cấp thiết, bởi đây không còn là vấn đề riêng biệt của ngành y tế mà đã trở thành một mắt xích then chốt trong chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia.
Một thực tế đáng suy ngẫm là khi nhắc đến bệnh viện, đại đa số công chúng thường chỉ tập trung vào chức năng khám chữa bệnh, cứu người. Ít ai hình dung rằng, dưới góc độ môi trường, mỗi cơ sở y tế cũng là một nguồn phát sinh chất thải đặc thù, đòi hỏi quy trình quản lý vô cùng phức tạp và tuân thủ nghiêm ngặt từ khâu phân loại ban đầu, thu gom, lưu giữ, vận chuyển cho đến công đoạn xử lý cuối cùng. Nói cách khác, phía sau hoạt động chuyên môn cao cả của ngành y tế là một “chuỗi quản lý chất thải nguy hại” vận hành liên tục và không ngừng nghỉ mỗi ngày.
 |
| Ảnh minh họa: Chất thải y tế và hành trình quản lý phức tạp. |
Lượng nhỏ chất thải nguy hại, tác động toàn bộ hệ thống
Một điều thường gây ngạc nhiên là phần lớn chất thải phát sinh trong bệnh viện không hề nguy hại. Theo các quy định hiện hành, chất thải y tế được phân thành nhiều nhóm rõ ràng, bao gồm chất thải lây nhiễm, chất thải nguy hại không lây nhiễm, chất thải thông thường và chất thải có khả năng tái chế.
Mặc dù nhóm chất thải nguy hại thường chỉ chiếm một tỷ lệ tương đối nhỏ trong tổng lượng chất thải phát sinh, nhưng lại đòi hỏi quy trình quản lý nghiêm ngặt nhất và tiêu tốn phần lớn chi phí xử lý. Chỉ cần một lượng nhỏ chất thải lây nhiễm vô tình lẫn vào chất thải thông thường, toàn bộ lô chất thải đó có thể phải được xử lý theo quy trình dành cho chất thải nguy hại. Điều này không chỉ đẩy chi phí lên cao một cách đáng kể, mà còn làm giảm hiệu quả của công tác phân loại tại nguồn.
Đây chính là lý do các chuyên gia môi trường luôn nhấn mạnh rằng, việc phân loại chất thải y tế ngay từ nơi phát sinh không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật mà còn là yếu tố tiên quyết, bởi đây là công đoạn quyết định hiệu quả vận hành của toàn bộ chuỗi quản lý chất thải y tế.
Áp lực gia tăng cùng sự phát triển không ngừng của hệ thống y tế
Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng lớn, đồng thời các loại bệnh dịch cũng diễn biến phức tạp hơn. Song hành với đó là sự phát triển mạnh mẽ của các bệnh viện tuyến trung ương, tuyến tỉnh, bệnh viện tư nhân, phòng khám chuyên khoa và hệ thống y tế cơ sở.
Mỗi giường bệnh được tăng thêm, mỗi phòng xét nghiệm hay mỗi phòng mổ đều đồng nghĩa với việc phát sinh thêm lượng chất thải cần được quản lý. Các vật tư y tế dùng một lần như găng tay, khẩu trang, bơm kim tiêm, dây truyền dịch, quần áo bảo hộ hay vật liệu xét nghiệm ngày càng được sử dụng phổ biến nhằm kiểm soát nhiễm khuẩn, tuy nhiên cũng là nguyên nhân làm gia tăng đáng kể khối lượng chất thải phát sinh.
Xu hướng này đặt ra yêu cầu bức thiết về việc phải đầu tư đồng bộ cho hệ thống quản lý chất thải trên bình diện quốc gia. Nếu năng lực thu gom, vận chuyển và xử lý không theo kịp tốc độ phát sinh, nguy cơ quá tải là điều khó tránh khỏi, kéo theo những rủi ro nghiêm trọng đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.
 |
| Ảnh minh họa: Quản lý chất thải y tế là nhiệm vụ liên tục và phức tạp. |
Chu trình khắt khe của một túi chất thải y tế
Khác với rác thải sinh hoạt chỉ cần thu gom và đưa đến khu xử lý, chất thải y tế phải trải qua một chuỗi quy trình được kiểm soát chặt chẽ, từng bước. Mọi thứ bắt đầu từ đội ngũ điều dưỡng, bác sĩ, kỹ thuật viên và nhân viên y tế – những người đầu tiên thực hiện phân loại. Sau đó, chất thải được thu gom nội bộ, vận chuyển đến khu lưu giữ tạm thời của bệnh viện, trước khi được đơn vị chuyên trách tiếp nhận và vận chuyển đến cơ sở xử lý tập trung, hoặc hệ thống xử lý tại chỗ.
Tại mỗi mắt xích trong chuỗi, đều có những yêu cầu riêng biệt về thiết bị, nguồn nhân lực, quy trình vận hành và hồ sơ quản lý. Chỉ cần một mắt xích vận hành không đúng quy định, nguy cơ lây nhiễm chéo hoặc phát tán chất ô nhiễm có thể xảy ra với hậu quả khôn lường. Chính vì vậy, quản lý chất thải y tế không chỉ gói gọn trong việc đưa rác đi xử lý, mà là quản lý toàn bộ vòng đời của chất thải, từ khi phát sinh cho đến khi được xử lý an toàn tuyệt đối.
Vượt ra ngoài phạm vi vấn đề môi trường đơn thuần
Nếu một túi chất thải y tế có nguy cơ lây nhiễm vô tình bị bỏ lẫn vào rác sinh hoạt, hậu quả sẽ không chỉ dừng lại ở việc tăng chi phí xử lý. Nguy cơ phơi nhiễm sẽ lan tỏa đến người thu gom rác, công nhân vệ sinh môi trường, nhân viên vận chuyển, những người tiếp xúc trực tiếp sau đó, hoặc thậm chí là các tác nhân tiếp xúc thụ động khác trong cộng đồng.
Tương tự, nếu khí thải từ quá trình xử lý không được kiểm soát nghiêm ngặt hoặc tro xỉ sau xử lý không được quản lý đúng quy định, nguy cơ ô nhiễm môi trường sẽ kéo dài và ảnh hưởng trong nhiều năm. Điều này minh chứng rõ ràng rằng quản lý chất thải y tế là một vấn đề liên ngành sâu sắc, liên quan đồng thời đến y tế, môi trường, giao thông, công nghiệp, khoa học công nghệ và quản trị đô thị.
Công nghệ tiên tiến: Chưa phải lời giải duy nhất
Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã có những đầu tư đáng kể cho hệ thống xử lý chất thải y tế. Nhiều bệnh viện đã được trang bị thiết bị hấp khử khuẩn hiện đại, lò đốt hoặc chuyển sang mô hình xử lý tập trung thông qua các đơn vị chuyên nghiệp. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ cả trong và ngoài nước đều cho thấy công nghệ chỉ là một mảnh ghép, giải quyết được phần cuối của bài toán.
Một dây chuyền xử lý hiện đại đến mấy cũng sẽ không phát huy hiệu quả tối đa nếu chất thải không được phân loại đúng ngay từ ban đầu. Một hệ thống vận chuyển đạt tiêu chuẩn cũng khó đảm bảo an toàn tuyệt đối nếu khâu lưu giữ tạm thời còn tồn tại bất cập. Ngược lại, ngay cả những công nghệ xử lý với chi phí không quá lớn vẫn có thể đạt hiệu quả cao khi toàn bộ chuỗi quản lý được vận hành đồng bộ và liền mạch. Điều đó cho thấy quản lý chất thải y tế là một hệ thống liên kết chặt chẽ, trong đó mọi mắt xích đều giữ vai trò quan trọng như nhau.
Thị trường đang chuyển mình cùng những đòi hỏi mới
Song hành với sự gia tăng của chất thải y tế là sự phát triển năng động của thị trường dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải. Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư mạnh mẽ vào lĩnh vực này với các công nghệ xử lý tiên tiến hơn, hướng tới giảm thiểu phát thải và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Đây không chỉ là lĩnh vực cung cấp dịch vụ môi trường, mà còn là một phần không thể thiếu của nền kinh tế xanh. Việc đầu tư vào công nghệ xử lý hiện đại, số hóa quá trình quản lý, truy xuất nguồn gốc chất thải hay nghiên cứu các giải pháp tái chế an toàn sau xử lý đang mở ra những cơ hội phát triển mới đầy tiềm năng cho doanh nghiệp.
Trong bối cảnh Việt Nam đang theo đuổi mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn, quản lý chất thải y tế cũng đang từng bước chuyển dịch từ tư duy “xử lý để loại bỏ” sang tư duy “quản lý vòng đời chất thải”. Trong đó, ưu tiên hàng đầu là giảm thiểu phát sinh, phân loại chính xác, lựa chọn công nghệ phù hợp và tận dụng tối đa các nguồn tài nguyên có thể thu hồi sau xử lý.
Khởi xướng hành trình đổi mới toàn diện
Quản lý chất thải y tế chưa bao giờ là công việc của riêng bệnh viện hay ngành môi trường. Đó là một chuỗi liên kết chặt chẽ giữa cơ sở y tế, doanh nghiệp thu gom – vận chuyển, đơn vị xử lý, cơ quan quản lý nhà nước và toàn thể cộng đồng. Phía sau mỗi túi chất thải y tế là một quy trình quản trị phức tạp đòi hỏi sự chính xác, tính chuyên nghiệp và trách nhiệm cao ở từng khâu. Chỉ khi toàn bộ quy trình này vận hành đồng bộ và thông suốt, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường mới có thể được bảo đảm vững chắc.
Nhìn nhận toàn diện bức tranh cho thấy, chất thải y tế không còn là “điểm cuối” của hoạt động khám chữa bệnh, mà đang trở thành một chỉ dấu quan trọng, phản ánh năng lực quản trị môi trường và sự phát triển bền vững của hệ thống y tế Việt Nam. Trong đó, từng mắt xích của hệ thống, từ thực trạng, quy trình kỹ thuật, công nghệ xử lý, đến những khoảng trống trong quản lý, đều cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số.
