Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa đang tạo áp lực lớn lên hệ thống xử lý chất thải tại Việt Nam, đặc biệt khi phương thức chôn lấp còn phổ biến gây lãng phí và ô nhiễm. Để giải quyết thách thức này, Việt Nam sẽ đẩy mạnh hoàn thiện và áp dụng các chế tài về phân loại, thu gom và xử lý chất thải trong giai đoạn 2026-2030. Chủ trương này dựa trên Luật Bảo vệ môi trường 2020, quy định phân loại chất thải rắn tại nguồn thành ba nhóm và tính phí theo khối lượng/thể tích theo nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền". Việc thực thi nghiêm túc được kỳ vọng sẽ thúc đẩy thu hồi tài nguyên, giảm rác chôn lấp, phát triển kinh tế tuần hoàn, công nghiệp môi trường, đồng thời bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng và hướng tới phát triển bền vững.
Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa đang diễn ra với tốc độ chóng mặt, kéo theo sự gia tăng không ngừng của khối lượng chất thải rắn sinh hoạt và công nghiệp. Thực trạng này đang tạo sức ép khổng lồ lên hệ thống thu gom và xử lý rác thải trên cả nước. Đáng chú ý, phương thức chôn lấp vẫn chiếm ưu thế tại nhiều địa phương, gây lãng phí nghiêm trọng nguồn tài nguyên và tiềm ẩn nhiều nguy cơ ô nhiễm môi trường. Nhằm ứng phó với thách thức này, việc hoàn thiện và đưa vào áp dụng các chế tài đối với hoạt động phân loại, thu gom và xử lý chất thải trong giai đoạn 2026–2030 được xác định là một giải pháp then chốt, không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của ngành công nghiệp môi trường.
 |
| Ảnh minh họa. |
Nền tảng pháp lý cho chủ trương quan trọng này đã được thiết lập rõ ràng trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Cụ thể, Điều 75 của Luật quy định chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại ngay tại nguồn, thành ba nhóm chính: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và các loại chất thải rắn sinh hoạt khác. Quy định này cũng nhấn mạnh yêu cầu về việc thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải phải tuân thủ đặc thù của từng nhóm, nhằm tối ưu hóa hiệu quả tái chế, giảm thiểu lượng rác phải chôn lấp, đồng thời hạn chế tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường.
Tiếp nối, Điều 79 của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 còn đưa ra quy định tiên tiến về việc chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt sẽ từng bước được tính dựa trên khối lượng hoặc thể tích chất thải phát sinh. Quy định này thể hiện triệt để nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền” (polluter pays principle), có tác dụng khuyến khích mạnh mẽ cộng đồng giảm thiểu lượng rác thải, chủ động thực hiện phân loại rác tại nguồn và hướng tới sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả hơn.
Việc thực thi nghiêm túc và đồng bộ các chế tài không chỉ giới hạn ở việc xử lý các hành vi vi phạm mà còn hướng tới mục tiêu sâu rộng hơn là thay đổi nhận thức và hình thành thói quen phân loại rác trong toàn xã hội. Khi chất thải được phân loại ngay từ nguồn phát sinh, các vật liệu có giá trị tái chế sẽ dễ dàng được thu hồi và đưa trở lại chu trình sản xuất; chất thải hữu cơ có thể được chuyển hóa thành phân bón sinh học hoặc năng lượng tái tạo, trong khi chất thải nguy hại sẽ được quản lý riêng biệt, giảm thiểu tối đa rủi ro gây ô nhiễm đất, nguồn nước và không khí.
Đối với khu vực sản xuất, các quy định mới sẽ tạo ra một động lực mạnh mẽ, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xử lý chất thải hiện đại, áp dụng các mô hình sản xuất sạch hơn và phát triển kinh tế tuần hoàn. Hiện nay, nhiều khu công nghiệp đã và đang triển khai xây dựng hệ thống xử lý chất thải tập trung, đồng thời ứng dụng công nghệ số hóa trong việc giám sát, thu gom và vận chuyển chất thải nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe. Đây cũng chính là cơ hội vàng để các ngành công nghiệp tái chế, sản xuất năng lượng từ chất thải và công nghiệp môi trường phát triển vượt bậc, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thực hiện hiệu quả các cam kết của Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính và phát triển xanh bền vững.
Đảm bảo an toàn môi trường là một mục tiêu xuyên suốt và tối quan trọng trong chính sách quản lý chất thải của giai đoạn mới. Việc xử lý rác thải không đúng quy trình có thể dẫn đến ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng, phát sinh các loại khí độc hại, làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của cộng đồng. Do đó, bên cạnh việc áp dụng các chế tài nghiêm minh, cần phải tiếp tục hoàn thiện cơ sở hạ tầng thu gom, đầu tư vào các công nghệ xử lý tiên tiến, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát chặt chẽ và đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục để các quy định về phân loại và xử lý rác thải được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả trên toàn quốc.
Giai đoạn 2026–2030 được kỳ vọng sẽ đánh dấu một bước chuyển mình mạnh mẽ, tạo ra những thay đổi mang tính đột phá trong công tác quản lý chất thải tại Việt Nam. Khi hệ thống chế tài được hoàn thiện và thực thi một cách đồng bộ với sự chung tay của chính quyền, doanh nghiệp và toàn thể người dân, hoạt động phân loại và xử lý rác thải sẽ không chỉ góp phần bảo vệ môi trường sống mà còn thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa theo hướng xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và kiến tạo một nền kinh tế phát triển bền vững cho tương lai.
