Ngày 22/9, tỉnh Đắk Lắk đã ban hành Quyết định 104/2026/QĐ-UBND, quy định toàn diện việc quản lý chất thải rắn sinh hoạt, công nghiệp, xây dựng và bùn thải trên toàn tỉnh. Điểm cốt lõi là thiết lập chuỗi quản lý chất thải thống nhất, trong đó việc phân loại chất thải tại nguồn được xác định là trách nhiệm pháp lý của chủ thể phát sinh. Quy định chi tiết cách phân loại tại nguồn cho các loại chất thải, ưu tiên giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế nhằm hạn chế tối đa việc chôn lấp và coi chất thải là tài nguyên. Đáng chú ý, chi phí dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý sẽ được tính dựa trên khối lượng chất thải thực tế phát sinh, nhằm nâng cao trách nhiệm và khuyến khích giảm thiểu rác. Quyết định này hướng đến kiến tạo một hệ thống quản lý chất thải chủ động, minh bạch và bền vững, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn cho Đắk Lắk.
Ngày 22/9 vừa qua, ông Nguyễn Thiên Văn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk đã ký ban hành Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND, một văn bản pháp lý quan trọng quy định toàn diện về công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn công nghiệp thông thường, chất thải rắn xây dựng và bùn thải trên phạm vi toàn tỉnh.
Điểm cốt lõi và nổi bật của quy định này là việc thiết lập một chuỗi quản lý chất thải thống nhất và xuyên suốt, bắt đầu từ điểm phát sinh, qua các khâu phân loại, lưu giữ, thu gom, vận chuyển, cho đến tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng. Đặc biệt, việc phân loại chất thải tại nguồn được xác định là trách nhiệm pháp lý của chủ thể phát sinh, thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động tuyên truyền, vận động chung chung.
Kiểm soát chất thải từ điểm khởi phát
Theo quy định mới, chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại chặt chẽ ngay tại nguồn thành các nhóm phù hợp với mục đích quản lý và xử lý, bao gồm chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm và các loại chất thải sinh hoạt khác.
Đối với chất thải nguy hại phát sinh từ các hộ gia đình như pin, ắc quy, bóng đèn, hóa chất, bao bì thuốc bảo vệ thực vật…, việc nhận diện và phân loại phải được thực hiện nghiêm ngặt theo quy định. Đây là nhóm chất thải nếu bị trộn lẫn với rác sinh hoạt thông thường sẽ gây ra nhiều khó khăn cho quá trình xử lý, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ tác động tiêu cực đến môi trường.
Chất thải cồng kềnh như bàn, ghế, sofa, giường, nệm, tủ, cành cây, gốc cây cũng được yêu cầu quản lý riêng biệt, nghiêm cấm việc tập kết tùy tiện trên vỉa hè, lòng đường hoặc các khu vực công cộng.
Sau khi phân loại, chất thải cần được lưu giữ trong bao bì, thiết bị chuyên dụng phù hợp và chuyển giao cho đơn vị thu gom. Đồng thời, quy định của tỉnh đặc biệt ưu tiên các giải pháp giảm thiểu phát sinh chất thải, khuyến khích tái sử dụng, tái chế, đồng xử lý và thu hồi năng lượng, nhằm hạn chế tối đa việc chôn lấp trực tiếp.
Đây là cách tiếp cận hiện đại và phù hợp với yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý chất thải trong bối cảnh phát triển đô thị và công nghiệp. Thay vì coi rác thải đơn thuần là vật phẩm cần thu gom và xử lý, những vật liệu còn khả năng sử dụng được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên quý giá, cần được phân loại và thu hồi giá trị.
Thực tế cho thấy, nếu chất thải được phân loại chính xác ngay tại nơi phát sinh, các công đoạn tiếp theo như tái sử dụng, tái chế hoặc lựa chọn phương án xử lý phù hợp sẽ trở nên thuận lợi hơn rất nhiều. Ngược lại, khi các loại chất thải bị trộn lẫn từ ban đầu, việc thu hồi vật liệu có giá trị sẽ gặp khó khăn, đồng thời gia tăng áp lực đáng kể cho hệ thống thu gom và các cơ sở xử lý.
Vì vậy, phân loại tại nguồn không chỉ là một bước kỹ thuật mà còn là nền tảng cốt lõi của toàn bộ chuỗi quản lý chất thải bền vững.
 |
| Điểm tập kết chất thải vỏ sầu riêng băm nhỏ trái phép, vi phạm quy định. |
Quy định mới cũng chi tiết hóa việc phân định trách nhiệm rõ ràng giữa chủ thể phát sinh chất thải, chính quyền cấp cơ sở và các đơn vị thu gom.
Chính quyền cấp xã được giao nhiệm vụ quản lý hoạt động thu gom, kiểm tra việc phân loại, lưu giữ, chuyển giao chất thải và xử lý các trường hợp vi phạm theo quy định. Trong khi đó, các đơn vị thu gom phải bảo đảm tuân thủ các yêu cầu kỹ thuật, thực hiện đúng hợp đồng dịch vụ và tuyệt đối không để các nhóm chất thải đã được phân loại bị trộn lẫn trở lại trong quá trình thu gom, vận chuyển.
Như vậy, “hành trình” của chất thải được minh bạch hóa từ thời điểm phát sinh. Một túi rác không còn đơn thuần kết thúc ở khâu thu gom mà phải được đặt trong một chuỗi quản lý liên tục gồm phân loại, lưu giữ, chuyển giao, vận chuyển và xử lý.
Cách quản lý này cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ môi trường đô thị, bởi hiệu quả phân loại tại nguồn sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng tổ chức thu gom riêng, vận chuyển phù hợp và tiếp nhận đúng nhóm chất thải tại các cơ sở xử lý.
Một nội dung đáng chú ý khác trong Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND là cơ chế tính chi phí dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt dựa trên khối lượng chất thải thực tế phát sinh.
Lượng chất thải có thể được xác định thông qua việc bán bao bì đựng chất thải chuyên dụng theo quy định, xác định theo thể tích thiết bị chứa, cân khối lượng hoặc các phương thức hợp pháp khác. Đối với các đối tượng phát sinh lượng chất thải lớn, giá dịch vụ được thực hiện theo nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí.
Cơ chế tính phí này thiết lập mối liên kết trực tiếp giữa lượng chất thải phát sinh và chi phí dành cho hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý, qua đó nâng cao trách nhiệm của chủ thể phát sinh trong toàn bộ quá trình quản lý chất thải.
Về lâu dài, cơ chế này cũng kỳ vọng tạo động lực mạnh mẽ để các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân quan tâm hơn đến việc giảm thiểu lượng chất thải phát sinh, tăng cường tái sử dụng và phân loại những thành phần có khả năng tái chế.
Nguyên tắc này cụ thể hóa yêu cầu “người gây ô nhiễm phải trả tiền” đã được khẳng định trong các nguyên tắc chung của quy định. Chi phí quản lý chất thải được gắn trực tiếp với lượng chất thải phát sinh, thay vì chỉ được nhìn nhận như một khoản chi phí chung không phụ thuộc vào khối lượng rác.
Quản lý toàn diện chất thải công nghiệp, xây dựng và bùn thải
Vượt ra ngoài phạm vi chất thải sinh hoạt, Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND còn mở rộng khuôn khổ quản lý tới chất thải rắn công nghiệp thông thường, chất thải rắn xây dựng và bùn thải, tạo nên một hệ thống đồng bộ.
Đối với chất thải công nghiệp thông thường, chủ thể phát sinh có trách nhiệm phân loại theo khả năng tái sử dụng, tái chế, sử dụng làm vật liệu xây dựng, san lấp hoặc thuộc nhóm phải xử lý. Việc chuyển giao chất thải phải được thực hiện cho các đơn vị đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định.
Điều khoản này có ý nghĩa chiến lược trong việc thúc đẩy phát triển công nghiệp bền vững, hướng tới tiết kiệm tài nguyên. Nhiều loại chất thải công nghiệp, nếu được phân loại chính xác, có thể trở thành nguyên liệu thứ cấp quý giá hoặc vật liệu phục vụ sản xuất, xây dựng, thay vì bị xử lý hay chôn lấp lãng phí.
Đối với chất thải xây dựng, đất và bùn từ hoạt động đào đất, nạo vét có thể được sử dụng cho những mục đích phù hợp. Đất đá, gạch, ngói, bê tông và các vật liệu có khả năng tái chế khác được định hướng tái sử dụng, tái chế hoặc làm vật liệu san lấp.
Các hộ gia đình tại đô thị khi tiến hành cải tạo, phá dỡ công trình cũng phải thực hiện tách riêng chất thải xây dựng khỏi rác sinh hoạt. Việc phân tách này giúp hạn chế tình trạng chất thải xây dựng cồng kềnh lẫn vào rác sinh hoạt, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hồi các vật liệu còn giá trị.
Với bùn thải, yêu cầu quản lý được đặt ra ngay từ khâu phân loại theo nguồn gốc, mức độ ô nhiễm và tính chất nguy hại. Bùn chưa qua xử lý nghiêm cấm xả trực tiếp ra môi trường.
Đáng chú ý, bùn từ bể tự hoại phải được định kỳ hút, vận chuyển bằng phương tiện chuyên dụng, tuyệt đối không được xả trực tiếp vào hệ thống thoát nước hoặc nguồn nước. Quy định này đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát một dòng chất thải thường phát sinh trong khu dân cư, vốn có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường nước và cảnh quan đô thị nếu không được quản lý đúng cách.
Kiến tạo chuỗi quản lý chất thải bền vững
Với Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND, Đắk Lắk đang thực hiện bước chuyển mình mạnh mẽ, từ tư duy xử lý chất thải thụ động sau khi phát sinh sang một chiến lược quản lý chủ động toàn bộ vòng đời của chất thải.
Mỗi khâu trong chuỗi – từ phân loại tại nguồn, lưu giữ, thu gom, vận chuyển cho đến tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng – đều được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với trách nhiệm của chủ thể phát sinh và các đơn vị tham gia dịch vụ môi trường.
Đặc biệt, việc xác định chi phí dịch vụ theo lượng chất thải phát sinh đã củng cố mối liên hệ minh bạch giữa hành vi phát sinh chất thải và chi phí xã hội phải gánh chịu để quản lý chúng.
Trong bối cảnh Đắk Lắk đang trên đà phát triển đô thị, công nghiệp, xây dựng và sản xuất, lượng chất thải phát sinh ngày càng gia tăng, đòi hỏi một chiến lược quản lý chủ động ngay từ gốc. Việc phân loại đúng, thu gom đúng, xử lý đúng và tăng cường tái sử dụng, tái chế sẽ góp phần giảm thiểu áp lực lên hạ tầng xử lý, bảo tồn tài nguyên và kiến tạo nền kinh tế tuần hoàn.
Quản lý chất thải, do đó, vượt xa khái niệm vệ sinh môi trường đơn thuần. Khi chất thải được phân loại và kiểm soát theo từng dòng, các thành phần giá trị sẽ được tái nhập vào chu trình sản xuất; trong khi phần không thể tái sử dụng được xử lý hợp lý, giảm thiểu chôn lấp và hạn chế tối đa tác động tiêu cực đến môi trường.
Từ “túi rác” của mỗi hộ gia đình đến dòng chất thải trong hoạt động công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, quy định mới của Đắk Lắk đang thiết lập một yêu cầu quản lý xuyên suốt: chất thải phát sinh tại đâu phải được kiểm soát từ đó, được chuyển giao đúng địa điểm và xử lý theo đúng đặc tính. Đây chính là nền tảng vững chắc để nâng cao hiệu quả quản lý chất thải, đồng thời từng bước kiến tạo hệ thống dịch vụ môi trường minh bạch, trách nhiệm, hài hòa với định hướng phát triển bền vững.
