Thành phố Hồ Chí Minh đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, liên tục nằm trong nhóm đô thị ô nhiễm hàng đầu toàn cầu, với nồng độ bụi PM2.5 vượt nhiều lần mức khuyến nghị của WHO, gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng. Nguyên nhân chủ yếu là do giao thông đường bộ, đặc biệt là gần 13 triệu phương tiện cá nhân, chiếm khoảng 63% tổng lượng phát thải bụi mịn, cùng với đóng góp từ công nghiệp và xây dựng.
Để giải quyết vấn đề cấp bách này, các chuyên gia đề xuất TP.HCM cần tích hợp kiểm soát ô nhiễm vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội. Chiến lược trọng tâm bao gồm đẩy mạnh chuyển đổi sang giao thông xanh (phương tiện điện, phát triển giao thông công cộng, hạn chế xe cá nhân), và áp dụng các tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt hơn.
Bên cạnh đó, cần chú trọng áp dụng công nghệ sạch trong công nghiệp, kiểm soát chặt chẽ bụi từ xây dựng và ưu tiên quy hoạch đô thị xanh bằng cách tăng cường cây xanh, mở rộng công viên. Mục tiêu là hướng tới mô hình quản lý toàn diện – đa ngành, đa địa phương, dựa trên nền tảng số hóa để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Thành phố Hồ Chí Minh, trong nhiều năm liền, đã ghi nhận vị thế đáng báo động trong nhóm các đô thị ô nhiễm hàng đầu toàn cầu. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc triển khai các giải pháp đột phá nhằm cải thiện chất lượng không khí một cách bền vững. Giới chuyên gia nhận định, chiến lược tiếp cận liên ngành toàn diện, thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi xanh, cùng với việc đẩy nhanh phát triển hệ thống giao thông không phát thải, chính là kim chỉ nam hiệu quả để kiến tạo một đô thị xanh kiểu mẫu, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Giao thông – Tác nhân chủ yếu gây suy giảm chất lượng không khí
Định kỳ từ tháng 10 đến tháng 2 hàng năm, Thành phố Hồ Chí Minh đối mặt với hiện tượng “sương mù đô thị” vào buổi sớm, mà bản chất chính là lớp bụi mịn dày đặc bao phủ, gây tác động tiêu cực trực tiếp đến đời sống và sức khỏe cộng đồng. Theo thống kê từ IQAir, năm 2024, nồng độ bụi PM2.5 trung bình tại TP.HCM đã chạm ngưỡng 20,9 µg/m³, vượt gấp hơn 4 lần mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Đáng báo động hơn, vào sáng ngày 9/10/2025, con số này vọt lên khoảng 35 µg/m³, tức gấp 7 lần ngưỡng an toàn cho phép. Tình hình chất lượng không khí càng trở nên tồi tệ trong các giai đoạn nghịch nhiệt, thiếu mưa hoặc khi mật độ giao thông tăng đột biến.
Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, đã chỉ rõ: trong nửa đầu năm 2025, Thành phố đã trải qua 65 ngày với chất lượng không khí vượt ngưỡng an toàn. Đáng chú ý, có những thời điểm chỉ số AQI chạm mức 194, đẩy TP.HCM vào danh sách các đô thị ô nhiễm nhất toàn cầu. Ông Tùng khẳng định, đây là tín hiệu cảnh báo mạnh mẽ về nguy cơ suy giảm sức khỏe cộng đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động và làm suy thoái nghiêm trọng chất lượng cuộc sống đô thị.
Trong các nguồn phát thải gây ô nhiễm, giao thông đường bộ được xác định là nguyên nhân hàng đầu. Thành phố hiện đang quản lý một khối lượng khổng lồ gần 13 triệu phương tiện cá nhân, trong đó xe máy chiếm tỷ lệ áp đảo. Cụ thể, số liệu từ Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM chỉ ra rằng, ngành giao thông chịu trách nhiệm cho khoảng 63% tổng lượng phát thải PM2.5. Riêng xe máy, một mình đã tạo ra 91% lượng khí CO và hơn 70% bụi mịn PM2.5. Bà Ngô Nguyễn Ngọc Thanh, Phó Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ Môi trường, thông tin thêm rằng các kết quả quan trắc từ năm 2020 đến nay đều cho thấy tại nhiều điểm có mật độ giao thông cao, nồng độ bụi tổng (TSP) và bụi mịn (PM10, PM2.5) luôn duy trì ở mức vượt ngưỡng cho phép từ 1,5 đến 2 lần.
Ngoài ra, các hoạt động công nghiệp và xây dựng cũng đóng góp đáng kể vào tình trạng suy giảm chất lượng không khí. Khu vực Thành phố Hồ Chí Minh (trước khi mở rộng) đã có gần 3.000 cơ sở sản xuất, và con số này dự kiến sẽ tiếp tục tăng sau quá trình hợp nhất hành chính. Đặc biệt, việc đẩy mạnh các dự án phát triển hạ tầng, bao gồm hệ thống metro và các khu chung cư, đang tạo ra một lượng bụi khổng lồ, làm gia tăng áp lực đáng kể lên môi trường đô thị.
Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng cũng nhấn mạnh rằng, thách thức hiện tại không chỉ dừng lại ở sự gia tăng phát thải, mà còn nằm ở quyết tâm chính trị và phương thức tiếp cận của các cấp chính quyền. Theo ông, nhận thức và trách nhiệm đối với vấn đề này vẫn còn thiếu sự đồng bộ giữa Thành phố và các quận, huyện, trong khi ô nhiễm không khí là một vấn đề đa chiều, liên quan mật thiết đến nhiều lĩnh vực như giao thông, năng lượng, xây dựng và quy hoạch đô thị. Nguồn lực tài chính còn hạn chế cho việc đầu tư vào hệ thống quan trắc hiện đại, công nghệ xử lý khí thải tiên tiến và quá trình chuyển đổi sang giao thông xanh cũng là một rào cản lớn. Hơn nữa, sự lỏng lẻo trong liên kết vùng đã gây không ít khó khăn trong việc kiểm soát hiệu quả phát thải từ các địa phương giáp ranh.
Chuyển đổi chiến lược: Tiếp cận liên ngành, ưu tiên xanh hóa và giao thông không phát thải
Trước bối cảnh cấp bách này, các chuyên gia nhất trí đề xuất Thành phố cần tích hợp việc kiểm soát ô nhiễm không khí thành một trong những chỉ tiêu trọng yếu trong kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn 2026–2030. Khi yêu cầu về chất lượng không khí được nâng tầm thành mục tiêu chiến lược chung, vai trò và trách nhiệm cụ thể của từng ngành, từng địa phương sẽ được phân định minh bạch và hiệu quả hơn.
Theo Tiến sĩ Trịnh Bảo Sơn từ Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM, nhận diện giao thông là nguồn phát thải lớn nhất, Thành phố đã chủ động triển khai nhiều chương trình kiểm soát ô nhiễm và thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi phương tiện. Hiện tại, Thành phố đang khẩn trương hoàn thiện đề án chuyển đổi khoảng 400 phương tiện của tài xế công nghệ và dịch vụ giao hàng từ xe xăng sang xe điện. Kế hoạch đầy tham vọng đặt ra mục tiêu đến năm 2030, toàn bộ 100% xe buýt, xe máy công nghệ, xe giao hàng, xe ô tô công vụ và xe máy cá nhân của cán bộ, công chức sẽ hoàn toàn sử dụng năng lượng điện.
Ông Sơn khuyến nghị Thành phố cần định hướng phát triển theo mô hình “đô thị xanh – hạ tầng xanh”, trong đó nâng cao vai trò của hệ thống metro, xe buýt và giao thông thủy nội đô nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Cùng với đó, cần ưu tiên triển khai các loại phương tiện không phát thải tại những khu vực có mức phát thải thấp. Việc áp dụng các tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt hơn đối với phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch cũng được xem là một yêu cầu cấp bách.
Phó Giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, nhận định rằng cần thiết phải thắt chặt các quy chuẩn khí thải áp dụng cho phương tiện cơ giới và đồng bộ hóa việc đầu tư vào hạ tầng giao thông công cộng, nhằm khuyến khích người dân chuyển dịch sang sử dụng các phương tiện xanh. Ông cũng đề xuất xây dựng các khu vực hạn chế phương tiện cá nhân trong khung giờ cao điểm, đặc biệt tại các khu vực mật độ dân cư cao và trung tâm Thành phố.
Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng cảnh báo rằng, nếu Thành phố tiếp tục duy trì cách tiếp cận truyền thống, tình trạng ô nhiễm sẽ không ngừng gia tăng nhanh chóng. Ông kiến nghị Thành phố cần có những đột phá mang tính chiến lược trong chính sách, chuyển đổi sang một mô hình quản lý toàn diện – đa ngành, đa địa phương, đa cấp – dựa trên nền tảng số hóa và các giải pháp thực tiễn. Một hướng đi mới đáng chú ý là quản lý phát thải theo chuỗi giá trị thay vì giới hạn theo địa giới hành chính, ví dụ điển hình là xem chuỗi vận tải, cảng biển và logistics như một “khối phát thải thống nhất” để quản lý hiệu quả hơn.
Đối với lĩnh vực công nghiệp, giới chuyên gia nhận định rằng việc áp dụng chính sách thu phí khí thải và bắt buộc các doanh nghiệp triển khai công nghệ sạch là những bước đi không thể trì hoãn. Một số khu công nghiệp trọng điểm cần tiến hành chuyển đổi sang mô hình khu công nghiệp sinh thái. Đồng thời, cần tăng cường kiểm soát nghiêm ngặt tình trạng phát tán bụi tại các công trình xây dựng thông qua các biện pháp như che chắn kỹ lưỡng, phun nước thường xuyên và áp dụng chế độ giám sát bắt buộc.
Quy hoạch đô thị xanh được xác định là một trụ cột chiến lược then chốt, với các giải pháp cụ thể như tăng cường mật độ cây xanh, mở rộng không gian công viên, phát triển các vành đai xanh, và phục hồi, cải thiện hệ sinh thái dọc sông Sài Gòn cùng các kênh rạch. Song song đó, việc khuyến khích xây dựng các công trình xanh và ứng dụng giải pháp tiết kiệm năng lượng là cần thiết để đạt được sự cân bằng hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.
Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng không khí giai đoạn 2026–2030, với tầm nhìn đến năm 2045. Kế hoạch này nhằm mục tiêu kiểm soát chặt chẽ và từng bước đẩy lùi ô nhiễm tại các vùng trọng điểm. Với định hướng chiến lược đã được vạch rõ, trách nhiệm còn lại thuộc về các đô thị lớn như TP.HCM trong nỗ lực giảm thiểu ô nhiễm, kiến tạo một đô thị xanh – bền vững, từ đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu về một Việt Nam xanh trong tương lai không xa.
