Báo cáo Chương trình quan trắc môi trường năm 2025 chỉ ra chất lượng không khí tại TP.HCM đang suy giảm, đặc biệt tại các khu vực đô thị sầm uất. Đáng chú ý, nồng độ bụi mịn PM2.5 đã vượt quy chuẩn cho phép từ 1,1 đến 4,6 lần tại nhiều điểm, cùng với sự gia tăng của bụi TSP, PM10, benzen và ô nhiễm tiếng ồn. Các nguyên nhân chính gây ra tình trạng này bao gồm giao thông đô thị với hơn 12 triệu phương tiện, hoạt động xây dựng và sản xuất thiếu kiểm soát, cùng với phương pháp chôn lấp rác thải sinh hoạt. Để khắc phục, thành phố cần triển khai đồng bộ các giải pháp như kiểm soát chặt nguồn phát thải giao thông, đẩy nhanh chuyển đổi công nghệ xử lý rác và siết chặt quy định về giảm thiểu ô nhiễm trong xây dựng, sản xuất.
Báo cáo Chương trình quan trắc chất lượng môi trường, tài nguyên nước và giám sát nguồn thải năm 2025 của Sở Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ ra một xu hướng đáng lo ngại: chất lượng không khí tại TP.HCM đang suy giảm so với các năm trước. Mặc dù chưa chạm ngưỡng ô nhiễm nghiêm trọng trên quy mô toàn thành phố, các chỉ số quan trắc liên tục cảnh báo về áp lực môi trường ngày càng lớn, đặc biệt tại các khu vực đô thị sầm uất và tập trung mật độ cao các hoạt động kinh tế.
Gia tăng đáng báo động: Bụi mịn và tiếng ồn vượt ngưỡng tại đô thị
Các phân tích từ hoạt động quan trắc đã chỉ rõ sự tăng lên của nồng độ bụi TSP (tổng hạt bụi lơ lửng) và PM10, tập trung chủ yếu tại các tuyến giao thông trọng điểm, khu công nghiệp, cảng biển và những điểm tập kết vật liệu. Đặc biệt nghiêm trọng là bụi PM2.5 – loại hạt siêu mịn có khả năng thâm nhập sâu vào hệ hô hấp và máu – đã vượt quy chuẩn cho phép từ 1,1 đến 4,6 lần tại nhiều điểm đo, một sự thay đổi đáng kể so với tình trạng nằm trong giới hạn cho phép của các năm trước.
Ngoài bụi, một số chất gây ô nhiễm khác cũng cho thấy xu hướng đáng quan ngại. Nồng độ benzen, một chất độc có tiềm năng gây ung thư, đã vượt mức quy chuẩn tại một số vị trí giám sát. Tình trạng ô nhiễm tiếng ồn cũng trở nên trầm trọng hơn tại các tuyến đường huyết mạch và khu vực xử lý chất thải rắn, minh chứng cho áp lực lớn từ tốc độ đô thị hóa nhanh chóng.
Báo cáo này được tổng hợp từ dữ liệu thu thập tại 118 điểm quan trắc trên toàn khu vực Đông Nam Bộ, trong đó TP.HCM đóng góp 36 điểm. Dẫu vậy, chỉ số chất lượng không khí (AQI) hàng ngày của thành phố vẫn thường xuyên duy trì ở mức tốt, chiếm từ 56–87% tổng số ngày trong năm, cho thấy bức tranh tổng thể vẫn còn những điểm sáng cần được duy trì.
“Gánh nặng kép”: Giao thông, xây dựng và rác thải gây sức ép môi trường
Giao thông đô thị nổi lên như nguồn phát thải ô nhiễm lớn nhất. Với hơn 12 triệu phương tiện cá nhân (ô tô và xe máy) đang hoạt động, chủ yếu sử dụng nhiên liệu hóa thạch, TP.HCM đối mặt với lượng lớn bụi mịn, benzen và các khí độc hại thải ra không khí. Tình trạng này còn trầm trọng hơn bởi ô nhiễm tiếng ồn, đặc biệt vào những khung giờ cao điểm.
Đồng thời, thành phố đang đẩy mạnh phát triển hạ tầng với hàng loạt dự án giao thông trọng điểm, khu đô thị mới và khu công nghiệp quy mô lớn được triển khai đồng bộ. Các hoạt động xây dựng và sản xuất này là nguồn phát sinh đáng kể bụi và khí thải. Ước tính, riêng vật liệu xây dựng đã đóng góp gần 40% tổng lượng phát thải. Việc thiếu đồng bộ trong công tác che chắn và kiểm soát bụi tại nhiều công trình càng làm tình trạng ô nhiễm cục bộ trở nên trầm trọng.
Áp lực đáng kể khác đến từ rác thải sinh hoạt. Trung bình mỗi ngày, TP.HCM thải ra khoảng 14.000 tấn rác, phần lớn vẫn được xử lý thông qua hình thức chôn lấp. Phương pháp này không chỉ phát thải khí metan và H₂S gây mùi khó chịu, mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm thứ cấp nghiêm trọng nếu quy trình quản lý không được kiểm soát chặt chẽ. Trong bối cảnh lượng rác tăng trưởng không ngừng, sự chậm trễ trong việc chuyển đổi sang các công nghệ xử lý hiện đại tiếp tục đặt thêm gánh nặng cho chất lượng không khí.
Giải pháp đồng bộ: Hướng đi tất yếu cho chất lượng không khí đô thị
Để cải thiện tình hình chất lượng không khí, các chuyên gia khuyến nghị TP.HCM cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là kiểm soát chặt chẽ nguồn phát thải từ giao thông, sau đó là đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang công nghệ xử lý rác thải hiện đại, đồng thời siết chặt các quy định về giảm thiểu bụi và khí thải trong các hoạt động xây dựng và sản xuất.
Vấn đề ô nhiễm không khí đô thị không đơn thuần là thách thức về môi trường, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe lâu dài của hàng triệu cư dân thành phố. Do đó, việc hành động kịp thời và quyết liệt từ hôm nay sẽ là yếu tố then chốt định hình diện mạo môi trường đô thị trong tương lai.
