Việt Nam đang đối mặt với thách thức lớn trong quản lý chất thải rắn, với gần 70% được chôn lấp, gây phát thải 30% lượng khí mê-tan quốc gia và cản trở mục tiêu giảm phát thải ròng. Đặc biệt, chất thải cồng kềnh và nguy hại đang gia tăng, cần được quản lý chuyên biệt để tránh ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính nghiêm trọng. Bài báo đề xuất khẩn cấp áp dụng cơ chế tính phí đối với việc thu gom và xử lý các loại chất thải này. Giải pháp này sẽ giúp giảm lượng chất thải chôn lấp, hạn chế phát thải mê-tan, thúc đẩy tái chế và nâng cao ý thức cộng đồng, tương tự các mô hình thành công tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả tối ưu, việc áp dụng cần đi đôi với xây dựng đồng bộ hạ tầng, đảm bảo chất lượng dịch vụ và mức phí hợp lý, cùng với chiến lược nâng cao nhận thức của người dân.
Mỗi năm, Việt Nam đối mặt với thách thức từ khoảng 60 triệu tấn chất thải rắn, trong đó đáng báo động là gần 70% vẫn được xử lý thông qua phương pháp chôn lấp truyền thống. Chính hoạt động này đang là nguồn phát thải khoảng 30% tổng lượng khí mê-tan quốc gia, gây áp lực lớn lên môi trường và khí hậu.
Trong suốt nhiều thập kỷ, công tác quản lý chất thải rắn đã trở thành thách thức dai dẳng đối với các đô thị trọng điểm của Việt Nam. Vượt ra ngoài khuôn khổ của một vấn đề quản lý thông thường, tình hình này còn đặt ra yêu cầu cấp bách trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng ‘0’ vào năm 2050 tại COP26, cùng với mục tiêu toàn cầu giảm 30% phát thải mê-tan vào năm 2030 so với mức năm 2020. Do đó, việc khẩn trương triển khai các giải pháp quản lý chất thải đồng bộ và hiệu quả là điều tối cần thiết.
 |
| Dù không phải là giải pháp độc lập, cơ chế tính phí đối với chất thải cồng kềnh và nguy hại được xem là cấu phần then chốt trong chuỗi chiến lược quản lý chất thải tiên tiến |
Lượng chất thải sinh hoạt tại Việt Nam đang có xu hướng gia tăng không ngừng, trong đó, chất thải cồng kềnh (như giường, tủ, sofa, thiết bị điện tử) và chất thải nguy hại (pin, bóng đèn, hóa chất) chiếm một tỷ trọng đáng kể. Nếu không được xử lý theo quy trình chuẩn mực, những loại chất thải này không chỉ gây ô nhiễm nghiêm trọng môi trường mà còn góp phần đáng kể vào phát thải khí mê-tan – một loại khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt gấp hơn 80 lần so với CO₂ trong thời gian ngắn. Do đó, việc nghiên cứu và áp dụng cơ chế tính phí đối với chất thải cồng kềnh và nguy hại trước khi thải bỏ ra môi trường được xem là một trong những giải pháp tối ưu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý.
Bài học kinh nghiệm quốc tế và những thực tiễn nổi bật
Không giống chất thải hữu cơ có khả năng phân hủy nhanh chóng, chất thải cồng kềnh gây ra nhiều thách thức do chiếm dụng diện tích lớn tại các bãi chôn lấp. Khi bị vùi lấp chung với chất thải ẩm, chúng tạo thành các khoảng trống không khí, cản trở quá trình nén chặt, từ đó vô tình đẩy nhanh quá trình phân hủy yếm khí của các chất hữu cơ xung quanh – nguồn gốc chính của khí mê-tan.
Đối với chất thải nguy hại, điển hình như pin hoặc hóa chất, vấn đề trở nên phức tạp hơn nhiều. Việc chôn lấp lẫn lộn với chất thải sinh hoạt thông thường tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ các chất độc hại vào đất và nguồn nước ngầm, đồng thời kích hoạt các phản ứng hóa học bất lợi, làm gia tăng phát thải khí độc hại, bao gồm mê-tan và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi khác.
Vì lẽ đó, thiếu vắng một cơ chế quản lý chuyên biệt sẽ khiến hai loại chất thải này không chỉ đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng mà còn gây tổn hại nghiêm trọng đến những nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam.
Trong bối cảnh các cơ chế, chính sách quản lý chất thải đang từng bước được hoàn thiện, việc áp dụng cơ chế tính phí riêng cho hoạt động thu gom và xử lý chất thải cồng kềnh và nguy hại được đánh giá là một giải pháp hợp lý, mang lại hiệu quả toàn diện. Lợi ích không chỉ dừng lại ở khía cạnh môi trường và sức khỏe cộng đồng mà còn mở rộng sang phương diện kinh tế cho cả nhà nước lẫn các doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị thu gom, xử lý. Hơn nữa, khi người dân và doanh nghiệp phải chi trả một khoản phí cụ thể, nhận thức về việc hạn chế phát sinh, thúc đẩy tái sử dụng, và vận chuyển chất thải đến đúng nơi quy định sẽ được nâng cao đáng kể.
Mô hình này đã được triển khai thành công tại nhiều quốc gia. Tại Nhật Bản, công dân được yêu cầu mua tem chuyên dụng để dán lên các vật dụng cồng kềnh (như bàn ghế, tủ lạnh) trước khi đưa đến điểm tập kết. Quy định này đảm bảo chất thải được thu gom đúng lịch trình và địa điểm, giảm thiểu tình trạng vứt bỏ bừa bãi. Đặc biệt, nó còn khuyến khích phân loại, giúp nhiều loại chất thải được đưa vào quy trình tái chế hiệu quả, từ đó hạn chế đáng kể lượng khí mê-tan phát sinh từ các bãi chôn lấp.
Tại Hàn Quốc, Chính phủ đã áp dụng triệt để “chế độ trả phí theo lượng rác” (volume-based fee). Theo đó, người dân phải mua túi rác chuyên dụng cho chất thải sinh hoạt thông thường, trong khi chất thải cồng kềnh yêu cầu đăng ký trực tuyến và trả một khoản phí riêng. Chính sách đột phá này đã giúp thủ đô Seoul cắt giảm hơn 40% lượng chất thải đưa đến bãi chôn lấp chỉ trong vòng một thập kỷ.
 |
| Cơ chế tính phí thu gom và xử lý chất thải cồng kềnh, nguy hại không chỉ kiến tạo nguồn lực tài chính bền vững cho việc đầu tư vào các công nghệ xử lý an toàn trong tương lai, mà còn là đòn bẩy mạnh mẽ thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực quản lý chất thải |
Trong khi đó, Cộng hòa Liên bang Đức áp dụng một cơ chế phí xử lý chi tiết cho từng loại chất thải nguy hại. Chẳng hạn, pin thải và bóng đèn huỳnh quang bắt buộc phải được trả lại các cửa hàng cung cấp hoặc đưa đến các điểm thu gom chuyên biệt. Việc vứt bỏ không đúng nơi quy định sẽ chịu mức phạt nghiêm khắc. Nhờ đó, Đức tự hào duy trì tỷ lệ tái chế chất thải nguy hại thuộc hàng cao nhất tại Châu Âu.
Những kinh nghiệm quốc tế này minh chứng rõ ràng rằng, cơ chế tính phí không chỉ đóng vai trò là nguồn tài chính thiết yếu để đầu tư vào các phương pháp xử lý chất thải an toàn, mà còn là công cụ hữu hiệu để định hình và thay đổi hành vi của cộng đồng theo chiều hướng tích cực.
Áp dụng cơ chế tính phí cho chất thải cồng kềnh và nguy hại: Bước chuyển mình không thể tránh khỏi
Ở Việt Nam, thực trạng phần lớn chất thải vẫn đang được thu gom hỗn hợp dẫn đến việc chất thải cồng kềnh và nguy hại bị lẫn lộn với rác sinh hoạt thông thường. Hệ quả là tỷ lệ chất thải chôn lấp vẫn duy trì ở mức cao đáng báo động, khoảng 70%, kéo theo sự gia tăng không ngừng của lượng khí mê-tan phát thải.
Việc áp dụng cơ chế tính phí tương tự như các quốc gia phát triển sẽ mang lại nhiều lợi ích chiến lược cho Việt Nam. Cụ thể, nó không chỉ giúp giảm thiểu đáng kể lượng chất thải đưa vào chôn lấp, qua đó hạn chế phát thải khí mê-tan, mà còn khuyến khích mạnh mẽ hoạt động tái chế. Người dân sẽ có xu hướng cân nhắc đưa chất thải cồng kềnh đến các đơn vị thu mua thay vì thải bỏ, đồng thời nâng cao ý thức cộng đồng, dần biến việc phân loại chất thải trở thành một thói quen thường nhật.
Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả tối ưu, việc áp dụng cơ chế này cần đi đôi với việc xây dựng đồng bộ hệ thống hạ tầng thu gom và xử lý chất thải phù hợp. Nếu chỉ tập trung vào việc thu phí mà chưa có các điểm tiếp nhận chất thải thuận tiện và dễ tiếp cận, nguy cơ người dân lựa chọn hình thức đổ trộm sẽ tăng cao, gây ra những hệ quả phản tác dụng nghiêm trọng.
Cơ chế tính phí đối với chất thải cồng kềnh và nguy hại, mặc dù không phải là giải pháp độc lập, nhưng chắc chắn đóng vai trò là một mắt xích thiết yếu trong chuỗi chiến lược quản lý chất thải hiện đại. Thực tiễn từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Đức đã chứng minh rằng, khi có một khuôn khổ chính sách rõ ràng, cơ sở hạ tầng đầy đủ và sự đồng thuận mạnh mẽ từ xã hội, mô hình này sẽ mang lại hiệu quả vượt trội: vừa góp phần giảm thiểu lượng chất thải chôn lấp, vừa cắt giảm phát thải khí mê-tan, đồng thời khuyến khích hình thành một lối sống xanh bền vững.
Đối với Việt Nam, việc áp dụng cơ chế tính phí này không chỉ là một bước đi cần thiết để chuyển hóa ‘chất thải’ thành ‘tài nguyên’, mà còn là động thái chiến lược góp phần hiện thực hóa mục tiêu giảm ít nhất 30% phát thải khí mê-tan vào năm 2030 và xây dựng nền kinh tế tuần hoàn theo định hướng của Chính phủ.
Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng và năng động như hiện nay, việc áp dụng cơ chế tính phí đối với chất thải cồng kềnh và nguy hại là một xu thế tất yếu, chỉ còn là vấn đề thời điểm triển khai. Sẽ không còn xa nữa, kịch bản người dân tự mang chất thải cồng kềnh đến điểm tập kết hoặc yêu cầu dịch vụ thu gom miễn phí tại nhà sẽ được thay thế bằng một mô hình dịch vụ có trả phí. Điều này không chỉ giúp triển khai hiệu quả mô hình thu gom, xử lý chất thải cồng kềnh tại các quận nội đô và thành phố lớn, mà còn mở rộng đến các địa phương đang trên đà phát triển lên đô thị loại I, II. Tuy nhiên, động lực then chốt quyết định tốc độ và sự thành công của cơ chế tính phí này vẫn nằm ở nhận thức và ý thức của người dân. Để thay đổi hành vi và hình thành thói quen phân loại chất thải một cách bền vững, cần có một chiến lược tổng thể bao gồm không chỉ đầu tư vào máy móc, trang thiết bị và thu phí, mà còn phải đảm bảo chất lượng dịch vụ thu gom và xử lý chất thải cồng kềnh, nguy hại ở mức cao, đồng thời duy trì mức phí phù hợp với khả năng chi trả của người dân. Chỉ khi đó, hiệu quả của công tác thu gom, xử lý chất thải cồng kềnh và nguy hại mới có thể tiệm cận với các tiêu chuẩn khu vực, mang lại giá trị kinh tế thiết thực cho các doanh nghiệp và thúc đẩy mạnh mẽ các hoạt động kinh tế tuần hoàn liên quan.
