Nghị định 48/2026/NĐ-CP đã sửa đổi quy định về thanh tra bảo vệ môi trường, đặc biệt cụ thể hóa quy trình đối với các cuộc thanh tra đột xuất không cần công bố trước. Theo đó, quyết định thanh tra không cần công bố nếu có cơ sở nhận định việc này sẽ tạo điều kiện cho đối tượng che giấu, phi tang chứng cứ vi phạm. Ngay khi xuất trình quyết định, Trưởng đoàn thanh tra được quyền tiếp cận tức thì các khu vực liên quan; nếu bị cản trở, có thể phối hợp với lực lượng Công an hoặc chính quyền địa phương để thực hiện các biện pháp nghiệp vụ. Nghị định cũng nêu rõ trách nhiệm ký xác nhận biên bản, việc công bố quyết định trong vòng 03 ngày sau khi ngăn chặn tẩu tán chứng cứ, và nghiêm cấm tiết lộ thông tin về cuộc thanh tra đột xuất, nhằm tăng cường hiệu quả xử lý vi phạm môi trường.
Cụ thể, Nghị định 48/2026/NĐ-CP, thông qua Điều 32, đã điều chỉnh và bổ sung Điều 162 của Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nhằm cụ thể hóa các quy định liên quan đến hoạt động thanh tra trong lĩnh vực bảo vệ môi trường như sau:
(1) Hoạt động thanh tra bảo vệ môi trường phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật về thanh tra. Tuy nhiên, đối với các trường hợp thanh tra đột xuất không cần công bố trước, đặc biệt khi có yêu cầu cấp thiết, việc thực hiện sẽ theo các quy định đặc thù được trình bày chi tiết tại Mục (2).
(2) Đối với thanh tra đột xuất về bảo vệ môi trường, các quy định pháp luật về thanh tra vẫn là nền tảng. Đặc biệt, khi việc công bố trước quyết định thành lập đoàn thanh tra được miễn trừ theo Khoản 2 Điều 160 của Luật Bảo vệ môi trường (đã được sửa đổi, bổ sung tại Khoản 34 Điều 1 của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường), quy trình sẽ được triển khai như sau:
– Không cần công bố trước quyết định thành lập đoàn thanh tra nếu có cơ sở vững chắc để nhận định rằng việc công bố sẽ tạo điều kiện cho đối tượng thanh tra che giấu, phi tang tài liệu, chứng cứ liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật, từ đó làm suy giảm hiệu quả hoạt động của đoàn thanh tra, hoặc theo yêu cầu cụ thể từ người có thẩm quyền ra quyết định thanh tra;
– Ngay sau khi xuất trình quyết định thanh tra, Trưởng đoàn thanh tra có quyền tiếp cận tức thì các khu vực phát sinh chất thải, các công trình, thiết bị thu gom, xử lý nước thải, khí thải, điểm xả thải, và mọi khu vực khác thuộc phạm vi quyết định thanh tra để thực hiện các hoạt động chuyên môn theo đúng thẩm quyền;
– Trong tình huống đối tượng thanh tra có hành vi bất hợp tác hoặc tìm cách cản trở hoạt động thanh tra đột xuất, Trưởng đoàn thanh tra có quyền phối hợp chặt chẽ với lực lượng Công an nhân dân hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã để sử dụng các biện pháp nghiệp vụ, phương tiện và thiết bị kỹ thuật chuyên dụng được trang bị hợp pháp nhằm tiếp cận hiện trường, phục vụ công tác thanh tra và tiến hành lập biên bản vụ việc theo đúng quy định;
– Người đại diện theo pháp luật của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm chính trong việc ký xác nhận các biên bản vụ việc, biên bản làm việc và biên bản lấy mẫu môi trường. Nếu người đại diện theo pháp luật vắng mặt, người đại diện của tổ chức, cá nhân được thanh tra có mặt tại hiện trường có trách nhiệm thực hiện việc ký biên bản này.
Trong trường hợp không có bất kỳ đại diện nào của tổ chức, cá nhân được thanh tra, hoặc khi đại diện có mặt từ chối ký biên bản, đoàn thanh tra sẽ đề nghị đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc đại diện Công an cấp xã ký xác nhận biên bản với tư cách là người chứng kiến;
– Sau khi hoàn tất các biện pháp cần thiết nhằm ngăn chặn đối tượng thanh tra tẩu tán tài liệu, chứng cứ liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật, đảm bảo hiệu quả tối đa cho hoạt động của đoàn thanh tra, trong thời hạn tối đa 03 ngày, Trưởng đoàn thanh tra có trách nhiệm tổ chức công bố quyết định thanh tra. Ngoại lệ duy nhất là khi người đại diện theo pháp luật của đối tượng thanh tra không có mặt theo yêu cầu. Trình tự và thủ tục công bố quyết định thanh tra sẽ tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật về thanh tra;
– Tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ tạo mọi điều kiện thuận lợi cho đoàn thanh tra thực hiện nhiệm vụ, ngay khi quyết định thanh tra đã được xuất trình. Các hành vi cản trở hoạt động của đoàn thanh tra đột xuất sẽ bị xử lý vi phạm theo mức độ nghiêm trọng, đúng quy định của pháp luật;
– Thành viên đoàn thanh tra, công chức, viên chức và các tổ chức, cá nhân có liên quan tuyệt đối không được tiết lộ hoặc cung cấp thông tin về quá trình đề xuất, ban hành quyết định thanh tra đột xuất, việc xây dựng và phê duyệt kế hoạch tiến hành thanh tra, cũng như các công tác chuẩn bị công bố quyết định thanh tra cho đối tượng thanh tra trong các trường hợp được quy định tại khoản này.
