Loài ngựa đã trải qua hành trình tiến hóa kỳ diệu từ Hyracotherium nhỏ bé cách đây 45-55 triệu năm thành loài động vật một ngón lớn mạnh như ngày nay, được thuần hóa lần đầu ở Trung Á. Ngựa nổi tiếng với trí thông minh, lòng trung thành và sức mạnh, trở thành biểu tượng quan trọng trong nhiều nền văn hóa. Trong văn hóa phương Tây, ngựa gắn liền với sự kiên định, phóng khoáng và các truyền thuyết như "Ngựa gỗ thành Troia" hay "Ngựa thần Pegasus". Còn trong văn hóa phương Đông, ngựa tượng trưng cho sức mạnh, may mắn, lòng kiêu hãnh qua các điển tích như ngựa Xích Thố của Quan Vân Trường, thần mã Chollima hay ngựa Kan Tha Ka của Đức Phật, và ngựa sắt trong truyền thuyết Thánh Gióng của Việt Nam. Dù đội kỵ binh đã lùi vào quá khứ, ngựa vẫn giữ vai trò quan trọng trong cuộc sống hiện đại, từ bảo vệ biên giới đến các hoạt động du lịch và nghi lễ trang trọng, tiếp tục khẳng định giá trị bền vững của mình.
Lịch sử hình thành loài ngựa bắt đầu từ kỷ nguyên động vật có vú xuất hiện trên Trái đất, với tên khoa học khởi thủy là Hyracotherium. Ngựa (Equus Caballus), một thành viên thuộc bộ guốc lẻ, là một trong tám phân loài còn tồn tại đến ngày nay của họ Equidae. Trải qua hành trình tiến hóa kỳ diệu kéo dài từ 45 đến 55 triệu năm, loài ngựa đã biến đổi từ một sinh vật nhỏ bé tựa cáo với nhiều ngón chân thành loài động vật khổng lồ chỉ còn một ngón và trọng lượng lên đến hàng tấn. Ngựa lần đầu được thuần hóa tại vùng Trung Á, sau đó lan rộng sang Trung Quốc và các quốc gia khác ở Viễn Đông. Khoảng 2000 năm trước Công nguyên, ngựa bắt đầu được sử dụng trong chiến trận, săn bắn và làm sức kéo. Với trí thông minh vượt trội, ngựa nổi tiếng với khả năng ghi nhớ chủ cũ và định hướng đường đi một cách đáng kinh ngạc.
Ngựa trong văn hóa phương Tây
Trong văn hóa phương Tây, hình ảnh con ngựa thường gắn liền với những câu chuyện có tính thực tế và nguồn gốc từ các truyền thuyết lịch sử. Tại đây, ngựa được tôn vinh như biểu tượng của lòng trung thành kiên định, tinh thần phóng khoáng, và ý chí vượt qua mọi giới hạn để chạm đến thành công. Nổi bật nhất trong các điển tích phương Tây là câu chuyện “Con ngựa gỗ thành Troia” của Hy Lạp. Đây chính là chiến thuật đã mang lại thắng lợi lịch sử cho quân Hy Lạp sau cuộc chiến dai dẳng hơn một thập kỷ với quân thành Troia. Khi xung đột rơi vào bế tắc, bất phân thắng bại, tướng Odysseus của Hy Lạp đã hạ lệnh tháo dỡ tàu thuyền, huy động toàn bộ binh lính để chế tác một con ngựa gỗ khổng lồ. Sau khi hoàn tất, toàn bộ quân lính Hy Lạp ẩn mình bên trong, chỉ để lại một người lính bên ngoài đánh lừa quân Troia rằng quân Hy Lạp đã rút lui và để lại món quà đền bù cho bức tượng nữ thần Athena bị phá hủy. Dân thành Troia cả tin, vui mừng khôn xiết đón nhận. Họ mở cổng thành, rầm rộ kéo con ngựa gỗ vĩ đại vào trong. Sau đó, một bữa tiệc ăn mừng chiến thắng và món quà linh đình được tổ chức suốt ngày đêm. Khi quân lính Troia say sưa, bất ngờ quân Hy Lạp từ trong bụng ngựa gỗ tràn ra, tiêu diệt toàn bộ quân Troia và dễ dàng chiếm lĩnh thành trì…
 |
| Con ngựa gỗ thành Troia, biểu tượng cho chiến thuật kinh điển. |
Một huyền thoại khác của Hy Lạp cổ đại là câu chuyện về ngựa thần Pegasus, một sinh vật có cánh như chim đại bàng, được sinh ra từ mối tình của Thủy thần Poseidon và nàng Medusa. Khi người hùng Perseus chém đầu Medusa, máu từ cổ nàng đã hóa thành ngựa Pegasus. Lớn lên, Pegasus trở thành một con chiến mã bất kham, không ai có thể chế ngự. Vào thời điểm ấy, quái thú Chimaera với đầu sư tử, thân rồng và khả năng phun lửa đang gieo rắc kinh hoàng khắp vùng Lycia. Khi nhà vua ra sức tìm kiếm anh hùng diệt trừ tai họa cho dân, chàng hiệp sĩ Bellerophon, hoàng tử xứ Corinth, đã xin được nhận nhiệm vụ này nhưng vẫn chưa tìm được chiến mã xứng đáng. Theo lời chỉ dẫn của một pháp sư, trước khi lên đường, Bellerophon đã đến đền thờ nữ thần Minerva (còn gọi là Athena) để cầu khấn. Đêm đến, nữ thần báo mộng, trao cho chàng một sợi dây cương vàng và chỉ dẫn đến nơi thần mã đang uống nước bên dòng suối. Khi nhìn thấy sợi dây cương vàng, Pegasus đã tự nguyện thần phục Bellerophon. Sau đó, Pegasus cùng Bellerophon bay lên không trung, tìm đến hang ổ của Chimaera đang hoành hành, và chém đầu con quái vật. Hoàn thành sứ mệnh cao cả của mình, thần Zeus đã biến ngựa Pegasus thành chòm sao sáng rọi trên bầu trời, đặt tên là “Nhân Mã” – cung thứ 9 trong 12 cung Hoàng Đạo phương Tây.
Ngựa trong văn hóa phương Đông
Trong quan niệm phương Đông, con ngựa là biểu tượng của sức mạnh vượt trội, tốc độ thần kỳ, lòng kiêu hãnh và những điều may mắn, tốt đẹp trong cuộc sống. Từ ngàn xưa đến nay, vô số võ tướng, danh tướng đã được khắc họa đầy dũng mãnh và sinh động trên lưng chiến mã, xông pha trận mạc. Trên chiến trường, vai trò của ngựa được coi trọng ngang hàng với con người, cùng các binh sĩ, ngựa được tôn vinh là “chiến mã”. Người dân Trung Quốc vẫn lưu truyền câu chuyện về ngựa Xích Thố lừng danh của Quan Vân Trường. Khi Quan Công qua đời, Xích Thố đau buồn bỏ ăn, nhất quyết không cho ai cưỡi, và cuối cùng chọn cái chết để thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với chủ. Do đó, tại Trung Quốc, hình ảnh con ngựa đặc biệt được yêu mến. Theo quan niệm, những người sinh vào năm Ngọ thường có tính cách phóng khoáng, rộng lượng, thông minh, nhanh nhẹn, trung thực và vô cùng cần mẫn.
Trong thần thoại châu Á, ngựa thần Chollima xuất hiện với đôi cánh sải rộng tương tự Pegasus của thần thoại Hy Lạp, có khả năng bay 400 km mỗi ngày. Tương truyền, loài ngựa siêu phàm này xuất hiện lần đầu vào khoảng thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên. Do con người không thể thuần hóa được chúng, Chollima đã bay thẳng lên trời. Mãi cho đến khi sứ giả đích thân lên mời, Chollima mới quay về Trái đất và chấp nhận sự thuần hóa. Ngày nay, ngựa thần Chollima đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh và sự phát triển vượt bậc tại một số quốc gia như Triều Tiên và Hàn Quốc.
 |
| Ngựa Kan Tha Ka và Đức Phật Tất Đạt Đa trên hành trình giác ngộ. |
Trong Phật giáo, ngựa Kan Tha Ka được mô tả với chiều dài 18 thước và chiều cao tương xứng, sở hữu bộ lông trắng muốt. Kan Tha Ka là con ngựa yêu quý của Đức Phật Tất Đạt Đa. Khi Đức Phật quyết định từ bỏ cuộc sống vương giả để trở thành nhà tu hành, không theo ý nguyện của vua cha, Ngài đã rời khỏi cung điện cùng với chú ngựa Kan Tha Ka trung thành. Sau khi chết, Kan Tha Ka đã tái sinh thành một học giả sau những hành trình tu luyện đạt được sự giác ngộ. Trong văn hóa Á Đông, ngựa là con vật thứ bảy trong vòng tròn 12 con giáp, đứng sau Rắn và trước Dê, đại diện cho năm Ngọ trong hệ thống lịch âm.
Ngựa trong văn hóa người Việt
Truyện cổ tích Thánh Gióng kể rằng, khi đất nước bị giặc Ân xâm phạm bờ cõi, một đứa bé lên 3 tuổi bỗng dưng cất tiếng nói, yêu cầu vua sắm sửa ngựa sắt, roi sắt và áo giáp sắt để đánh giặc. Ngay khi sứ giả mang đầy đủ vật dụng đến, chú bé vươn vai biến thành một tráng sĩ mình cao hơn trượng, oai phong lẫm liệt. Tráng sĩ khoác áo giáp, cầm roi và nhảy lên mình ngựa. Ngựa sắt hí vang, phun ra luồng lửa đỏ rực. Thánh Gióng thúc chân, ngựa phi nước đại như bay, sải từng bước dài hàng chục con sào, làm rung chuyển cả trời đất. Chỉ trong chớp mắt, ngựa đã xông thẳng vào quân giặc. Roi sắt của Thánh Gióng vung lên loang loáng như chớp giật, quân giặc xông ra chừng nào chết chừng ấy. Ngựa thét ra lửa thiêu cháy quân giặc. Bỗng roi sắt gãy, Thánh Gióng liền nhổ những bụi tre cạnh đường quật tới tấp vào quân thù. Giặc tan vỡ, đám tàn quân giẫm đạp lên nhau bỏ chạy. Đến chân núi Sóc Sơn, Thánh Gióng ngoảnh mặt về hướng nhà dập đầu lạy mẹ, tạ ơn công nuôi dưỡng sinh thành, rồi cả người lẫn ngựa bay thẳng lên trời. Vua nhớ ơn công đức, lập đền thờ và phong ngài là Phù Đổng Thiên Vương.
 |
| Tượng đài Thánh Gióng, biểu tượng hào hùng của lịch sử và văn hóa Việt Nam. |
Ngày nay, loài ngựa đã hiện diện khắp nơi trên thế giới, dù những đội kỵ binh vang dội một thời đã lùi vào quá khứ. Nhờ những phẩm chất bền bỉ, dũng mãnh, thông minh và dễ huấn luyện, ngựa vẫn được sử dụng trong thế giới hiện đại để bảo vệ các vùng biên giới, đặc biệt ở những địa hình núi rừng hiểm trở. Xe ngựa không chỉ là phương tiện giao thông vận tải mà những cỗ xe ngựa sang trọng cùng những chú ngựa đẹp còn góp mặt trong các lễ nghi trang trọng và hoạt động du lịch. Nhiều quốc gia còn duy trì các đội kỵ mã cao lớn làm đội quân danh dự, tạo nên không khí uy nghiêm và trọng thể trong các dịp đón tiếp nguyên thủ quốc gia.
| Năm Bính Ngọ 2026, còn được gọi là năm Song Hỏa – tượng trưng cho lửa chồng lửa, hứa hẹn một giai đoạn thuận lợi cho việc thiết lập kế hoạch rõ ràng, duy trì nhịp độ làm việc điều độ và đặc biệt chú trọng đến trạng thái tâm lý, tinh thần. Việc nghỉ ngơi đều đặn, kết hợp các hoạt động như đi bộ, thiền định, hoặc dành thời gian hòa mình vào thiên nhiên sẽ rất hữu ích, giúp chuyển hóa năng lượng Song Hỏa một cách tích cực. Dù tiếp cận từ góc độ khoa học hay văn hóa, năm Bính Ngọ vẫn là thời khắc chuyển giao mang ý nghĩa khởi đầu, chào đón một năm mới với kỳ vọng về sự vận động, sinh khí dồi dào và những thay đổi đầy hứa hẹn phía trước. |
 |
| Lời chúc mừng năm mới Bính Ngọ 2026 an khang, thịnh vượng. |
