Bất chấp quy định phân loại rác thải rắn sinh hoạt thành ba nhóm cụ thể và các mức phạt nghiêm khắc, nhiều khu dân cư và chợ truyền thống tại TP. Vinh vẫn phổ biến tình trạng rác hỗn hợp. Nguyên nhân không chỉ do ý thức người dân mà còn bởi sự thiếu hụt thông tin và hướng dẫn, cùng với thói quen "tiện đâu bỏ đó" đã ăn sâu. Nút thắt chính nằm ở khâu tổ chức thực hiện và hạ tầng kém đồng bộ; dù người dân có phân loại, xe thu gom vẫn trộn lẫn do thiếu phương tiện chuyên dụng và các nhà máy xử lý hiện đại, chuyên biệt. Điều này làm vô hiệu hóa nỗ lực của người dân và gây mất niềm tin. Để chính sách phân loại rác hiệu quả, cần sự đồng bộ của toàn hệ thống, từ đầu tư hạ tầng, phương tiện đến hoàn thiện quy trình thu gom và xử lý, nhằm củng cố niềm tin của cộng đồng.
Bất chấp quy định, rác thải vẫn “tất cả trong một”
Theo các quy định hiện hành, chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại thành ba nhóm cụ thể: rác có khả năng tái sử dụng/tái chế, rác thực phẩm, và rác sinh hoạt khác. Nghị định 45/2022/NĐ-CP còn mạnh tay quy định mức xử phạt từ 500.000 đến 1.000.000 đồng cho hành vi không phân loại rác. Hơn nữa, các đơn vị thu gom có quyền từ chối tiếp nhận rác nếu không được phân loại theo đúng chuẩn mực, thể hiện sự quyết tâm trong quản lý.
Tuy nhiên, một thực tế đáng báo động đã được ghi nhận tại nhiều khu dân cư và chợ truyền thống trên địa bàn TP. Vinh (cũ). Những túi nilon chứa đựng đủ loại rác thải, từ thức ăn thừa, rau củ hư hỏng đến chai nhựa, giấy vụn, vẫn hiện diện phổ biến trước cửa nhà, trên vỉa hè hay tại các điểm tập kết, tạo thành khối “rác hỗn hợp” quen thuộc. Thói quen “tiện đâu bỏ đó” dường như vẫn còn ăn sâu, bất chấp hiệu lực của các quy định mới.
Căn nguyên của thực trạng này không chỉ xuất phát từ ý thức cá nhân mà còn do sự thiếu hụt thông tin và hướng dẫn cụ thể. Nhiều người dân vẫn chưa nắm rõ phương pháp phân loại chuẩn mực, hoặc chưa cảm nhận được lợi ích thiết thực mà việc này mang lại. Khi các quy định chưa được truyền tải một cách rõ ràng và thuyết phục, việc thay đổi thói quen sinh hoạt đã ăn sâu trong cộng đồng trở nên vô cùng khó khăn.
Đáng nói hơn, “nút thắt” lại nằm ở chính khâu tổ chức thực hiện. Tại nhiều khu dân cư, dù một số hộ gia đình đã chủ động phân loại rác tại nguồn, nhưng khi xe thu gom đến, toàn bộ các túi rác đã được phân loại lại bị trộn lẫn vào một chỗ và vận chuyển đi xử lý bằng phương thức chôn lấp cũ. Sự “đánh đồng” này không chỉ làm vô hiệu hóa nỗ lực của người dân mà còn gieo mầm tâm lý hoài nghi và chán nản.
Hạ tầng kém đồng bộ: “Nút thắt” chiến lược và thách thức nan giải
Ông Phạm Hữu Thắng, Trưởng phòng Tổ chức Hành chính Công ty CP Môi trường và Công trình đô thị Nghệ An, chỉ rõ: “Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là hệ thống hạ tầng kém đồng bộ. Chúng ta chưa có các điểm tập kết rác sau phân loại, cũng như thiếu vắng các nhà máy xử lý hiện đại, chuyên biệt cho từng loại rác. Các phương tiện thu gom cũng chưa chuyên dụng, xe không có vách ngăn, dẫn đến việc rác sau khi thu gom đều bị trộn chung, làm suy giảm hiệu quả phân loại.”
Thêm vào đó, tỉnh vẫn chưa có một bãi rác tập trung ổn định. Các cơ sở xử lý sau phân loại cũng còn rất hạn chế, chủ yếu vẫn dựa vào phương thức chôn lấp, thiếu vắng các dây chuyền tái chế hiện đại.”
Với lượng rác thải sinh hoạt tại khu vực TP. Vinh (cũ) lên đến hàng trăm tấn mỗi ngày, áp lực lên hệ thống thu gom và xử lý là vô cùng lớn. Nếu không có sự thay đổi đồng bộ từ hạ tầng đến tổ chức vận hành, mục tiêu phân loại rác tại nguồn khó có thể đạt được hiệu quả như kỳ vọng.
Thực tế này cho thấy, chỉ ban hành quy định và kỳ vọng vào ý thức tự giác là chưa đủ. Để chính sách đi vào cuộc sống, cần sự quyết liệt của toàn hệ thống, từ đầu tư phương tiện, hoàn thiện quy trình thu gom đến tăng cường kiểm tra, giám sát. Khi người dân thấy rằng việc phân loại của mình được tiếp nhận và xử lý đúng cách, niềm tin vào chính sách mới sẽ được củng cố. Đây là một quá trình dài, đòi hỏi sự đồng bộ cao từ chính quyền đến người dân.
Ở cấp độ cơ sở, chính quyền địa phương cũng đang tích cực tìm kiếm giải pháp tháo gỡ khó khăn.
Ông Trần Trọng Tuấn, chuyên viên Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Vinh Phú, chia sẻ: “Kể từ khi áp dụng mô hình chính quyền hai cấp, địa phương đã triển khai nhiều chương trình cụ thể về vệ sinh môi trường, lồng ghép tuyên truyền phân loại rác tại hộ gia đình thông qua các hoạt động như “Ngày Chủ nhật xanh”. Đến nay, đa số hộ dân đã bước đầu phân loại rác thành hai nhóm cơ bản là rác tái chế và rác sinh hoạt. Tuy nhiên, việc phân loại đầy đủ thành ba nhóm như quy định vẫn chưa thực hiện được.”
Ông Tuấn nhận định, rào cản lớn nhất hiện nay chính là vấn đề tài chính và hạ tầng. Dù quy định yêu cầu mỗi hộ gia đình cần có các thùng chứa rác riêng biệt đạt tiêu chuẩn, hệ thống thu gom và xử lý sau phân loại lại chưa đáp ứng được. Thực trạng rác vẫn bị dồn chung sau khi thu gom khiến nỗ lực phân loại trở nên kém hiệu quả.
Tại phường Vinh Phú, Hội Liên hiệp Phụ nữ đã triển khai nhiều mô hình thiết thực, biến rác tái chế thành nguồn quỹ hỗ trợ hội viên khó khăn. Tuy nhiên, hoạt động phân loại hiện vẫn chủ yếu dừng lại ở hai nhóm là rác tái chế và rác hỗn hợp, chưa thể thực hiện đầy đủ theo quy định ba nhóm.
Có thể thấy, trong khi bài toán ở đô thị nằm ở sự thiếu đồng bộ của hệ thống, thì tại khu vực nông thôn, việc phân loại rác lại đối mặt với những thách thức hoàn toàn khác, từ nhận thức cộng đồng đến điều kiện thực hiện.
