Phân loại rác thải tại nguồn là thách thức lớn ở nông thôn Việt Nam, nơi việc xử lý rác vẫn chủ yếu theo phương thức truyền thống như đốt, chôn lấp hoặc tập kết chung. Nguyên nhân chính do người dân thiếu thông tin, hướng dẫn cụ thể và nhận thức về lợi ích, cùng với hệ thống thu gom, xử lý còn thô sơ và thiếu đồng bộ, khiến rác dễ bị trộn lẫn trở lại sau khi phân loại. Để giải quyết, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch triển khai phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, đặt ra các mục tiêu rõ ràng nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của cộng đồng. Tuy nhiên, việc thực hiện vẫn đối mặt với nhiều rào cản về hạ tầng, nguồn lực và thói quen cũ, đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp với điều kiện từng địa phương và sự đồng bộ giữa chính sách, hạ tầng và ý thức người dân để đạt hiệu quả bền vững.
Phân loại rác: Thách thức “muôn thuở” tại nông thôn
Ở nhiều địa phương, việc xử lý rác thải sinh hoạt vẫn duy trì theo các phương thức truyền thống như đốt bỏ, chôn lấp, xả thải ra đất trống, ao hồ, hoặc đơn giản là tập kết chung trong một bao tải chờ đơn vị thu gom. Hoạt động phân loại rác tại nguồn gần như chưa được triển khai, không phải do người dân cố tình vi phạm mà bởi thiếu sự tiếp cận thông tin và hướng dẫn cụ thể. Đối với phần lớn các hộ gia đình, khái niệm về việc tách riêng rác hữu cơ, rác tái chế hay các loại rác khác vẫn còn khá xa lạ và mơ hồ.
Bà Hồ Thị Bình (xóm Vĩnh Thanh, xã Tân Phú) chia sẻ, bà chưa từng được tiếp cận các hướng dẫn cụ thể về phân loại rác tại nguồn. Theo bà, trong sinh hoạt hằng ngày, các loại rau củ hư hỏng thường được tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc bón cho cây trong vườn; vỏ chai, lon bia được gom lại để bán cho người thu mua phế liệu. Tuy nhiên, đối với các loại rác còn lại, gia đình bà thường bỏ chung vào bao tải và chờ đến lịch thu gom của xã để mang ra điểm tập kết.
Một trong những nguyên nhân cốt lõi là sự thiếu vắng các hoạt động tuyên truyền trực quan, dễ hiểu. Khi người dân không nhận thức rõ lợi ích thiết thực của việc phân loại, động lực để thay đổi thói quen sinh hoạt là rất yếu. Hơn nữa, trong bối cảnh đời sống còn nhiều khó khăn, các vấn đề về môi trường như rác thải thường chưa được ưu tiên đúng mức.
Nếu tại đô thị, tồn tại nghịch lý “phân loại rồi lại trộn lẫn”, thì ở nông thôn, hệ thống thu gom và xử lý thậm chí còn chưa được xây dựng hoàn chỉnh. Nhiều khu vực thiếu các điểm tập kết rác đạt chuẩn, chưa có đơn vị thu gom chuyên nghiệp, và phương tiện vận chuyển vẫn còn thô sơ, hạn chế. Rác sau khi thu gom thường tiếp tục bị trộn lẫn và xử lý bằng các phương thức thủ công, khiến cho việc phân loại ngay từ đầu trở nên vô nghĩa trong suy nghĩ của người dân.
Giải pháp đồng bộ: Chìa khóa thay đổi hành vi và thói quen xử lý rác thải
Ngày 02/4/2026, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 229/KH-UBND về triển khai phân loại chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) tại nguồn trên địa bàn tỉnh. Kế hoạch này hướng tới mục tiêu nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm của cộng đồng, đồng thời từng bước thay đổi hành vi, thói quen và hình thành ý thức tự giác trong việc phân loại rác của mọi tổ chức, hộ gia đình và cá nhân.
Việc triển khai phân loại CTRSH tại nguồn không chỉ góp phần gia tăng tỷ lệ tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng, giảm khối lượng chất thải phải vận chuyển đi xử lý, mà còn mang lại lợi ích đáng kể về tiết kiệm chi phí thu gom, vận chuyển, xử lý. Đây là bước đi quan trọng nhằm sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Kế hoạch cũng đặt ra các chỉ tiêu rõ ràng: đến năm 2025, tỷ lệ CTRSH được phân loại tại nguồn đạt 20% và đến năm 2030, con số này sẽ là 55%.
Để đạt được những mục tiêu đầy tham vọng này, UBND tỉnh yêu cầu việc triển khai phải được thực hiện khẩn trương sau khi kế hoạch ban hành, đảm bảo đồng bộ và thống nhất trên toàn địa bàn, tuân thủ nghiêm ngặt Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các quy định liên quan. Công tác phân loại cần được xây dựng dựa trên điều kiện thực tế của từng địa phương, bao gồm hạ tầng kỹ thuật, công nghệ xử lý chất thải, điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội, quy hoạch và nguồn lực tài chính sẵn có.
Tuy nhiên, thực tế triển khai tại cơ sở vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Theo ông Trần Thanh Nga, Chủ tịch UBND xã Đại Đồng, trước đây khi chưa có đơn vị thu gom chuyên nghiệp, các hộ gia đình chủ yếu tự xử lý rác bằng cách đốt tại nhà. Khi Chương trình xây dựng nông thôn mới được triển khai, địa phương đã hình thành các bãi rác tập trung, nhưng mô hình này lại bộc lộ nhiều bất cập, đặc biệt là việc chưa đảm bảo vệ sinh môi trường.
Hiện nay, dù địa phương đã tổ chức thu gom rác theo lịch trình, áp lực rác thải vẫn không ngừng gia tăng cùng với sự cải thiện đời sống người dân, kéo theo yêu cầu cao hơn về vệ sinh môi trường. Bên cạnh đó, một bộ phận người dân vẫn duy trì thói quen cũ, với ý thức phân loại và xử lý rác còn chưa cao.
Ông Nga chia sẻ, mặc dù đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền đến từng hộ gia đình và tổ chức nhiều buổi tập huấn xử lý rác hữu cơ thành phân vi sinh, hiệu quả thực tế vẫn còn hạn chế. Một số hộ đã nỗ lực phân loại rác thành ba nhóm, nhưng sau đó lại gặp khó khăn ở khâu xử lý tiếp theo; rác vẫn bị trộn lẫn do hạ tầng chưa đồng bộ, thiếu phương tiện chuyên dụng và nguồn lực cần thiết.
Dù vậy, tình hình vệ sinh môi trường đã ghi nhận những chuyển biến tích cực, điển hình là sự giảm thiểu đáng kể rác thải tại các ao hồ và kênh mương. Tuy nhiên, để đáp ứng đầy đủ các yêu cầu theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường, địa phương vẫn còn một chặng đường dài phía trước so với kỳ vọng.
Đáng chú ý, mặc dù Nghị định 45/2022/NĐ-CP đã quy định rõ ràng về chế tài xử phạt, việc áp dụng tại khu vực nông thôn gần như chưa được triển khai. Chính quyền cơ sở chủ yếu dừng lại ở mức tuyên truyền, vận động do thiếu nhân lực kiểm tra và gặp nhiều trở ngại trong công tác giám sát trên diện rộng.
Ở khía cạnh tích cực, khu vực nông thôn cũng sở hữu những lợi thế riêng nếu được khai thác hiệu quả. Lượng rác hữu cơ chiếm tỷ lệ lớn, hoàn toàn có thể tận dụng để ủ làm phân bón, phục vụ trực tiếp cho sản xuất nông nghiệp. Do đó, để việc phân loại rác tại nguồn trở nên khả thi và bền vững, cần có một cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương, thay vì áp dụng cứng nhắc mô hình từ đô thị.
Theo ông Tưởng Đăng Hào, Phó Chủ tịch UBND xã Đại Đồng, trong thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, triển khai ký cam kết phân loại rác tại từng hộ gia đình, đồng thời xây dựng và áp dụng quy chế xử phạt nhằm nâng cao ý thức và trách nhiệm của người dân.
Nhìn nhận từ cả khu vực đô thị và nông thôn, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn là sự thiếu đồng bộ giữa khung chính sách và điều kiện thực thi. Chỉ khi hạ tầng, cơ chế vận hành và ý thức của người dân được gắn kết chặt chẽ và hài hòa, việc phân loại rác tại nguồn mới thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả một cách bền vững.
