Việt Nam đã thay đổi tư duy phát triển từ ưu tiên tăng trưởng kinh tế gây suy thoái môi trường sang coi bảo vệ môi trường là trụ cột và điều kiện tiên quyết cho phát triển bền vững, theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV. Bài báo nhấn mạnh bảo vệ môi trường là trách nhiệm cốt lõi của mỗi cá nhân và doanh nghiệp, không chỉ riêng Nhà nước, đặc biệt khi các doanh nghiệp vừa và nhỏ còn nhiều thách thức trong việc tự đầu tư và vận hành. Để giải quyết vấn đề này, cần thừa nhận và khuyến khích mạnh mẽ mô hình dịch vụ môi trường chuyên nghiệp. Các dịch vụ này giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, tối ưu chi phí, chủ động phòng ngừa rủi ro và ứng phó sự cố một cách hiệu quả. Để thực hiện hiệu quả, Quốc hội cần hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, xây dựng cơ chế đánh giá năng lực thực tế và áp dụng các chính sách khuyến khích phù hợp cho khu vực tư nhân tham gia vào công tác bảo vệ môi trường.
Mở ra giai đoạn hành động quyết liệt, thực chất hơn
Trong các giai đoạn phát triển trước đây, với tiềm lực quốc gia còn hạn chế, Việt Nam đã ưu tiên hàng đầu việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh chóng nhằm giải quyết các vấn đề an sinh xã hội cơ bản. Trong bối cảnh đó, môi trường thường bị xếp vào nhóm các lĩnh vực “điều chỉnh sau”, thậm chí phải chấp nhận những tổn thất nhất định để đổi lấy đà phát triển. Đây là lộ trình phổ biến mà nhiều quốc gia đang phát triển đã trải qua, và Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ.
 |
| Sự tham gia của khối doanh nghiệp tư nhân vào công tác bảo vệ môi trường không chỉ giúp các doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị rủi ro môi trường mà còn góp phần giảm đáng kể gánh nặng cho ngân sách nhà nước, đồng thời tăng cường năng lực ứng phó sự cố một cách thực chất cho cả cơ sở và địa phương. |
Tuy nhiên, thực tiễn khách quan đã minh chứng rằng mô hình phát triển dựa trên việc khai thác tối đa tài nguyên và coi nhẹ bảo vệ môi trường là một lộ trình không thể duy trì bền vững. Tình trạng ô nhiễm môi trường lan rộng, sự suy thoái nghiêm trọng của các hệ sinh thái và sự sụt giảm chất lượng sống đã trực tiếp trở thành những rào cản lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Hệ lụy của nó không chỉ thể hiện ở gánh nặng chi phí xã hội ngày càng tăng mà còn ở những tác động tiêu cực, lâu dài đến sức khỏe cộng đồng và an ninh môi trường quốc gia.
Nhận thức sâu sắc thực trạng này, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã thiết lập một tư duy lý luận đột phá: coi phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trọng tâm. Việc đưa bảo vệ môi trường ngang hàng với phát triển kinh tế và xã hội không chỉ phản ánh yêu cầu cấp bách từ thực tiễn mà còn thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận truyền thống. Theo đó, môi trường không còn là hệ quả phải chấp nhận sau quá trình phát triển, mà chính là điều kiện tiên quyết, nền tảng cốt lõi của sự phát triển. Đây là cơ sở chính trị vững chắc, mở ra một giai đoạn hành động quyết liệt, thực chất hơn, nơi môi trường trở thành trụ cột bền vững cho mọi hoạt động kinh tế – xã hội.
Bảo vệ môi trường phải là trách nhiệm của từng chủ thể
Nhìn lại lịch sử dân tộc, quy luật xuyên suốt dẫn đến mọi thắng lợi của đất nước luôn là khả năng huy động và phát huy sức mạnh tổng lực của Nhân dân. Việt Nam luôn khẳng định Nhân dân là chủ thể trung tâm trong mọi quá trình phát triển. Bài học này càng có ý nghĩa đặc biệt trong lĩnh vực bảo vệ môi trường – một lĩnh vực gắn bó trực tiếp với đời sống hàng ngày của mỗi người dân, từng cộng đồng và hàng triệu cơ sở sản xuất, kinh doanh.
Với quy mô dân số hơn 100 triệu người và sự hiện diện của hàng triệu cá nhân, doanh nghiệp, các hoạt động của con người chính là nguồn gốc chủ yếu phát sinh các vấn đề ô nhiễm. Bởi vậy, mỗi cá nhân và doanh nghiệp không chỉ là đối tượng gây tác động mà còn phải là chủ thể chịu trách nhiệm cốt lõi. Nguyên tắc cần được quán triệt triệt để là: Chỉ được phép hoạt động khi đã đảm bảo đầy đủ và thực chất năng lực phòng ngừa, kiểm soát, và xử lý ô nhiễm. Đã đến lúc phải chấm dứt tư duy xem chi phí bảo vệ môi trường là “gánh nặng” cần cắt giảm nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Thực tế đã chứng minh, không một nguồn ngân sách nhà nước nào có thể đủ để duy trì một lực lượng ứng phó môi trường có khả năng bao phủ mọi ngõ ngách trên phạm vi toàn quốc. Việc đặt toàn bộ trách nhiệm này lên vai Nhà nước là thiếu tính khả thi và hoàn toàn đi ngược lại nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải chi trả”.
Đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), đang phải đối mặt với những thách thức đáng kể khi đầu tư nhằm đảm bảo năng lực phòng ngừa, xử lý ô nhiễm và ứng phó sự cố môi trường theo các quy định hiện hành. Chi phí không chỉ giới hạn ở khoản đầu tư ban đầu mà còn bao gồm các chi phí vận hành, bảo dưỡng, thay thế vật tư, cùng với đào tạo và huấn luyện định kỳ.
Bên cạnh đó, nguy cơ đầu tư không hiệu quả là không nhỏ. Doanh nghiệp có thể gặp phải tình trạng mua sắm thiết bị không phù hợp, áp dụng công nghệ lạc hậu, hoặc dù có thiết bị nhưng lại thiếu năng lực vận hành thành thạo khi sự cố thực tế xảy ra. Hệ quả là chi phí bỏ ra lớn nhưng hiệu quả thu được thấp, thậm chí không thể kiểm soát triệt để sự cố.
Trong khi đó, lực lượng ứng phó sự cố cấp quốc gia không được tổ chức để cung cấp dịch vụ ứng cứu theo yêu cầu đặc thù của từng doanh nghiệp. Ngay cả khi có thể huy động, các thủ tục hành chính phức tạp và thời gian chờ đợi kéo dài thường khiến việc ứng phó không kịp thời, từ đó làm gia tăng đáng kể mức độ thiệt hại.
Cần thừa nhận và khuyến khích mô hình dịch vụ môi trường chuyên nghiệp
Để triển khai hiệu quả Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đưa bảo vệ môi trường vào vị trí trung tâm, song hành cùng phát triển kinh tế và xã hội, việc thu hút khu vực tư nhân tham gia vào công tác bảo vệ môi trường thông qua các tổ chức dịch vụ môi trường chuyên nghiệp là một yêu cầu tất yếu. Thông qua các đơn vị này, các cơ sở sản xuất, kinh doanh có thể: tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật về môi trường; tối ưu hóa chi phí đầu tư, vận hành và huấn luyện so với việc tự tổ chức lực lượng; chủ động phòng ngừa rủi ro nhờ được hỗ trợ kỹ thuật định kỳ; ứng phó hiệu quả các sự cố nhờ lực lượng chuyên nghiệp, sẵn sàng huy động theo nguyên tắc tiếp cận từ bán kính gần nhất; đồng thời đảm bảo năng lực thực tế thông qua việc bố trí thiết bị tại chỗ, bảo dưỡng định kỳ và tổ chức diễn tập thường xuyên.
 |
| Việc xây dựng một hệ thống đánh giá, thẩm định và kiểm tra định kỳ chặt chẽ đối với các tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ môi trường sẽ góp phần tăng cường hiệu quả quản lý, nâng cao chất lượng dịch vụ và mang lại lợi ích kép về kinh tế lẫn môi trường cho các doanh nghiệp. |
Cách tiếp cận này không chỉ giúp các doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị rủi ro môi trường mà còn góp phần giảm đáng kể gánh nặng cho ngân sách nhà nước, đồng thời tăng cường năng lực ứng phó sự cố một cách thực chất cho cả cơ sở và địa phương.
Song hành với việc mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân, cần đặc biệt chú trọng đến kiểm soát chất lượng và năng lực thực tế của các đơn vị cung cấp dịch vụ. Nếu thiếu một cơ chế quản lý chặt chẽ, nguy cơ xuất hiện các đơn vị không đủ năng lực nhưng vẫn tham gia cung cấp dịch vụ là điều khó tránh khỏi. Do đó, việc xây dựng một hệ thống đánh giá, thẩm định và kiểm tra định kỳ toàn diện đối với các tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ môi trường là hết sức cần thiết. Quá trình này phải đảm bảo tính công khai, minh bạch và gắn liền với trách nhiệm giải trình rõ ràng. Chỉ khi thực hiện tốt điều này, việc thu hút khu vực tư nhân mới thực sự trở thành một động lực quan trọng và bền vững trong công tác bảo vệ môi trường.
Để thu hút hiệu quả khu vực tư nhân tham gia vào công tác bảo vệ môi trường, Quốc hội cần ưu tiên hoàn thiện khuôn khổ pháp luật theo hướng chính thức thừa nhận và khuyến khích mạnh mẽ mô hình dịch vụ môi trường chuyên nghiệp. Song song đó, cần xây dựng một cơ chế đánh giá, thẩm định và kiểm tra định kỳ năng lực thực tế của các tổ chức, doanh nghiệp tham gia, đảm bảo tính công khai, minh bạch và trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Đồng thời, cần nghiên cứu và áp dụng các cơ chế khuyến khích phù hợp như ưu đãi thuế, tín dụng xanh, và cho phép đưa chi phí dịch vụ môi trường đủ điều kiện vào chi phí hợp lý của doanh nghiệp. Cuối cùng, cần tăng cường giám sát việc thực thi pháp luật và kịp thời điều chỉnh các bất cập phát sinh từ thực tiễn để đảm bảo hiệu quả tối ưu.
Phạm Văn Sơn
Tổng Thư ký Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam
