Một hội thảo do UNDP và Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam tổ chức đã công bố nghiên cứu về tình hình ô nhiễm chất thải nhựa trong ngành du lịch, đặc biệt tại Ninh Bình và Đà Nẵng, chỉ ra hậu quả kinh tế nghiêm trọng và nguy cơ "tổn thất thương hiệu điểm đến". Nghiên cứu cho thấy lượng rác thải nhựa từ du khách cao hơn 1.7-3 lần so với người dân địa phương, với chai nhựa và túi nilon chiếm tỷ lệ lớn, và nhiều doanh nghiệp vẫn ưu tiên sản phẩm nhựa dùng một lần do chi phí thay thế cao. "Chi phí của việc không hành động" (COI) ước tính lên tới hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm cho các địa phương, chủ yếu từ chi phí xử lý và tổn thất thương hiệu do trải nghiệm môi trường tiêu cực. Các giải pháp kiến nghị bao gồm tích hợp giảm nhựa vào chính sách du lịch, đầu tư hạ tầng phân loại, thu gom, và khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình kinh doanh bền vững. Đây được xem là một khoản đầu tư chiến lược nhằm bảo vệ năng lực cạnh tranh và đảm bảo lợi ích lâu dài cho ngành du lịch Việt Nam.
Tại Ninh Bình, một hội thảo tham vấn quan trọng do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đồng tổ chức đã diễn ra, tập trung vào việc “Đánh giá cơ sở tình hình ô nhiễm chất thải nhựa trong ngành du lịch Việt Nam”. Sự kiện này đã công bố những phát hiện đáng kể từ nghiên cứu chuyên sâu tại hai trung tâm du lịch chiến lược: Ninh Bình và Đà Nẵng.
Nghiên cứu đặc biệt nhấn mạnh các hệ lụy kinh tế nghiêm trọng mà ô nhiễm rác thải nhựa gây ra cho các địa phương, bao gồm cả “tổn thất thương hiệu điểm đến”. Đây là nguy cơ khách du lịch quay lưng do những trải nghiệm tiêu cực về môi trường tại các điểm đến.
Khách quốc tế: Lượng tiêu thụ chai nhựa vượt trội so với khách nội địa
Tại hội thảo, các bên liên quan đã trình bày những phát hiện chủ chốt từ báo cáo đánh giá toàn diện về hiện trạng phát sinh, công tác quản lý và hệ quả của chất thải nhựa trong lĩnh vực du lịch. Nghiên cứu chỉ rõ, sự phát triển nhanh chóng của ngành du lịch đang tạo ra sức ép môi trường ngày càng gia tăng, đặc biệt là vấn nạn ô nhiễm chất thải nhựa.
Tại các đô thị du lịch biển năng động như Đà Nẵng, lượng chất thải nhựa trung bình từ khách lưu trú ghi nhận ở mức 0,27 kg/ngày, cao hơn gấp đôi so với 0,12 kg/ngày tại các điểm du lịch sinh thái đặc trưng như Ninh Bình. Đáng chú ý, các sản phẩm như chai nhựa PET, túi nilon và hộp xốp chiếm ưu thế, đóng góp hơn 90% tổng lượng chất thải nhựa tại các khu lưu trú và điểm đến.
Phân tích chi tiết cho thấy, tại Đà Nẵng, túi nilon và các sản phẩm nhựa sử dụng một lần (SUPs) chiếm tỷ trọng lớn nhất, đạt 23,7% tổng lượng chất thải nhựa, vượt qua cả chai nhựa PET. Ngược lại, tại Ninh Bình, chai nhựa PET lại chiếm tỷ lệ cao nhất với 38%, điều này phần nào phản ánh thói quen tiêu thụ nước đóng chai phổ biến của du khách khi tham quan các điểm di sản và di chuyển.
Nghiên cứu còn chỉ rõ rằng, lượng chất thải nhựa do du khách tạo ra cao hơn đáng kể, từ 1,7 đến 3 lần so với người dân địa phương. Đáng quan ngại hơn, tại Ninh Bình, có đến 72% du khách thừa nhận sử dụng hơn 3 chai nhựa mỗi ngày.
Mặc dù các doanh nghiệp lữ hành nhận thức rõ về tác hại của chất thải nhựa đối với môi trường, một thực tế đáng lo ngại là 95% doanh nghiệp tại Ninh Bình và 81,6% tại Đà Nẵng vẫn duy trì việc cung cấp sản phẩm nhựa dùng một lần cho du khách. Lý do chính được đưa ra là chi phí của các giải pháp thay thế còn cao, cùng với sự tiện lợi vốn có của nhựa và nguồn cung sản phẩm thân thiện môi trường chưa đủ ổn định để đáp ứng quy mô hoạt động của doanh nghiệp.
Ngoài ra, du khách quốc tế có xu hướng ưu tiên sử dụng chai nhựa hơn khách nội địa, xuất phát từ những lo ngại về chất lượng và an toàn của nguồn nước uống. Khảo sát cũng tiết lộ rằng 71% du khách chỉ sẵn lòng chi trả thêm dưới 10% chi phí chuyến đi cho các sáng kiến bảo vệ môi trường. Điều này cho thấy, sự thay đổi hành vi của du khách sẽ gặp nhiều khó khăn nếu thiếu vắng các cơ sở hạ tầng hỗ trợ như trạm nạp nước (refill), hệ thống thùng rác phân loại hiệu quả, cùng các lựa chọn “mặc định xanh” được cung cấp bởi các doanh nghiệp.
Gánh nặng kinh tế và môi trường: Một thách thức khổng lồ
Đội ngũ nghiên cứu đã thực hiện định lượng “chi phí của việc không hành động” (Cost of Inaction – COI), từ đó minh chứng rõ ràng rằng ô nhiễm chất thải nhựa không chỉ là mối đe dọa môi trường mà còn kéo theo những thiệt hại kinh tế đáng kể.
Cụ thể tại Đà Nẵng, tổng COI được ước tính lên tới 1.743,7 tỷ đồng hàng năm. Trong con số này, hơn 44%, tương đương khoảng 772 tỷ đồng, là khoản chi phí trực tiếp cho việc thu gom, xử lý chất thải và duy tu cơ sở hạ tầng.
Đối với Ninh Bình, tổng COI hàng năm ước đạt 606,7 tỷ đồng. Mặc dù thiệt hại kinh tế trực tiếp có vẻ thấp hơn, nhưng nguy cơ rò rỉ hơn 146 tấn rác thải nhựa ra môi trường mỗi năm tại các khu di sản và sông nước là rất đáng báo động. Đặc biệt, “tổn thất thương hiệu điểm đến” chiếm tỷ lệ áp đảo 93,8% trong tổng COI của tỉnh, cảnh báo về khả năng du khách sẽ không quay trở lại do những ấn tượng tiêu cực về môi trường.
Ông Vũ Thái Trường, Trưởng Ban Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường, UNDP Việt Nam, đã khẳng định: “Việc đầu tư vào các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm chất thải nhựa cần được nhìn nhận không phải là một chi phí phát sinh, mà là một khoản đầu tư chiến lược nhằm bảo vệ năng lực cạnh tranh, củng cố hình ảnh và đảm bảo lợi ích kinh tế lâu dài cho các điểm đến và doanh nghiệp du lịch. Phương pháp tiếp cận phải dịch chuyển từ việc xử lý chất thải nhựa sau sử dụng một cách thụ động, sang chiến lược giảm thiểu từ nguồn, với sự tham gia tích cực của khu vực tư nhân thông qua các cơ chế tài chính và đầu tư phù hợp cho các mô hình kinh doanh du lịch sáng tạo. Mục tiêu cuối cùng là dần thay thế sản phẩm nhựa dùng một lần, hướng tới phát triển bền vững.”
Giải pháp kiến nghị nhằm giảm thiểu chất thải nhựa trong ngành du lịch
Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp trọng tâm, xoay quanh ba nhóm chính. Về mặt chính sách, cần tích hợp mục tiêu giảm thiểu ô nhiễm chất thải nhựa vào hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng du lịch và xếp hạng cơ sở lưu trú, đồng thời liên kết chặt chẽ với các chuẩn mực của “nhãn du lịch xanh”.
Về hạ tầng, cần triển khai đồng bộ việc phân loại chất thải rắn tại nguồn, đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống thu gom riêng cho chất thải nhựa tại các khu du lịch. Song song đó, phải tăng cường công tác thu gom tại các “điểm nóng” về rò rỉ nhựa, đặc biệt là khu vực ven sông và ven biển.
Đối với khối doanh nghiệp, giải pháp cốt lõi là khuyến khích và thúc đẩy các mô hình kinh doanh thay thế sản phẩm nhựa dùng một lần, đặc biệt tại các cơ sở lưu trú và điểm đến có lượng phát thải nhựa lớn.
Theo nhận định của ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, việc giảm thiểu rác thải nhựa đã trở thành một yêu cầu cấp thiết và tất yếu trong lộ trình chuyển đổi xanh của ngành du lịch. Đây là một chiến lược mang lại lợi ích kép, không chỉ góp phần bảo vệ môi trường và cộng đồng, mà còn nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch quốc gia, qua đó củng cố và duy trì giá trị thương hiệu du lịch Việt Nam trên trường quốc tế.
Nghiên cứu này là một cấu phần của Chương trình đổi mới sáng tạo mảng nhựa do UNDP triển khai ở cấp khu vực (GPIP) – Giai đoạn II, được tài trợ bởi Chính phủ Nhật Bản. Phương pháp luận nghiên cứu bao gồm khung phân tích DPSIR (Drivers, Pressures, States, Impacts, Responses) và Phân tích dòng vật chất (MFA), kết hợp khảo sát định lượng trên 258 doanh nghiệp và 216 du khách, cùng việc kiểm toán chất thải nhựa chi tiết tại Ninh Bình và Đà Nẵng. Đây là nền tảng khoa học vững chắc, đóng vai trò then chốt trong việc hoạch định chính sách và xúc tiến các giải pháp quản lý chất thải nhựa hiệu quả cho ngành du lịch Việt Nam trong tương lai.
