Hà Nội đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, thường xuyên nằm trong nhóm các đô thị ô nhiễm nhất thế giới, đặc biệt vào mùa đông với chỉ số AQI thường xuyên vượt ngưỡng "rất xấu". Nguyên nhân cốt lõi được xác định là do sự yếu kém trong công tác kiểm soát các nguồn phát thải từ giao thông, hoạt động xây dựng, sản xuất công nghiệp, làng nghề và việc đốt rơm rạ, rác thải. Hiện tượng nghịch nhiệt cùng điều kiện thời tiết mùa đông ít mưa, lặng gió đã làm trầm trọng thêm mức độ ô nhiễm bằng cách giữ các chất độc hại ở tầng khí quyển thấp, dù đây không phải nguyên nhân gốc rễ. Để khắc phục, các chuyên gia đề xuất cần có những giải pháp cụ thể, quyết liệt như kiểm soát chặt chẽ khí thải từ phương tiện giao thông, khu công nghiệp, làng nghề, đồng thời xác định rõ ràng các khu vực và nguồn thải để xử lý tập trung, quy trách nhiệm cụ thể.
Hà Nội: Đâu là nguyên nhân gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng?
Hà Nội liên tục đối mặt với chất lượng không khí đáng báo động, thường xuyên nằm trong nhóm các đô thị ô nhiễm nhất toàn cầu. Đặc biệt, các khu vực như Lê Duẩn, Tây Hồ, Vĩnh Tuy thường xuyên ghi nhận chỉ số AQI vượt ngưỡng 200, cảnh báo mức độ “rất xấu” và tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng.
Tình trạng ùn tắc giao thông, mật độ công trình xây dựng thiếu che chắn, hiện tượng nghịch nhiệt và sự lỏng lẻo trong quản lý nguồn phát thải được xác định là những yếu tố cốt lõi đẩy chất lượng không khí tại Hà Nội lên mức “báo động đỏ”.
Ô nhiễm không khí thường gia tăng mạnh mẽ vào những tháng cuối năm, một phần do điều kiện thời tiết đặc trưng của mùa đông. Hiện tượng nghịch nhiệt, khi lớp không khí lạnh trên cao ngăn chặn sự bốc lên của không khí nóng từ mặt đất, đã giữ lại bụi mịn và các chất độc hại ở tầng khí quyển thấp, tạo thành một lớp sương mù ô nhiễm dày đặc, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tầm nhìn và sức khỏe.
 |
| Thời tiết không phải là nguyên nhân gốc rễ gây ô nhiễm, mà chỉ là yếu tố tác động làm tăng hoặc giảm mức độ ô nhiễm. (Ảnh minh họa: Đ.H) |
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi và nghiêm trọng nhất hiện nay chính là sự yếu kém trong công tác kiểm soát các nguồn phát thải. Các nguồn chính gây ô nhiễm được xác định bao gồm hoạt động xây dựng, giao thông vận tải, sản xuất công nghiệp, cùng với việc đốt rơm rạ và rác thải tự phát.
Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam và nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường, nhận định: “Ô nhiễm không khí không phải là hiện tượng mới lạ trong năm nay. Thực tế, vấn đề này đã tồn tại âm ỉ qua nhiều năm và đang ngày càng trầm trọng hơn do công tác kiểm soát nguồn phát thải chưa đạt hiệu quả. Việc thiếu vắng các biện pháp cụ thể để quản lý tình trạng này đã dẫn đến chỉ số AQI của Hà Nội đạt mức báo động trong mùa đông năm nay”.
Phân tích về nguyên nhân gốc rễ, TS Hoàng Dương Tùng khẳng định ô nhiễm chủ yếu phát sinh từ các nguồn thải liên quan đến các hoạt động phát triển kinh tế – xã hội.
Các nguồn thải chính gây ô nhiễm bao gồm: phương tiện giao thông, hoạt động xây dựng, các làng nghề tái chế và việc đốt rơm rạ không kiểm soát.
“Hiện nay, số lượng ô tô và xe máy đang gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, công tác kiểm soát khí thải từ các phương tiện này còn lỏng lẻo. Đồng thời, chúng ta cũng chưa có những hành động cụ thể và hiệu quả để giảm thiểu bụi phát sinh từ các công trình xây dựng”, TS. Hoàng Dương Tùng nhấn mạnh.
 |
| TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam. |
TS Tùng nhận định rằng khí thải và ô nhiễm luôn hiện hữu, chịu tác động mạnh mẽ từ yếu tố thời tiết. Đặc biệt, vào mùa đông ở miền Bắc Việt Nam, với đặc điểm ít mưa và lặng gió, các chất gây ô nhiễm không có điều kiện để khuếch tán xa hoặc bay lên cao. Thay vào đó, chúng tích tụ kéo dài ở tầng khí quyển thấp, khiến mức độ ô nhiễm gia tăng đáng kể.
Đây chính là lý do chủ yếu khiến chỉ số ô nhiễm không khí tại Hà Nội luôn duy trì ở mức cao ngất ngưởng, thường xuyên nằm trong nhóm các đô thị ô nhiễm hàng đầu thế giới vào mùa đông.
Ngược lại, vào mùa hè, nhờ có gió mạnh và lượng mưa lớn, các chất ô nhiễm được khuếch tán hiệu quả hơn, dẫn đến mức độ ô nhiễm giảm xuống đáng kể.
“Thời tiết không phải là nguyên nhân gốc rễ gây ra ô nhiễm, mà chỉ là một yếu tố làm tăng cường hoặc giảm bớt mức độ ô nhiễm hiện có”, TS Hoàng Dương Tùng khẳng định.
Các giải pháp đột phá để cải thiện chất lượng không khí
Dù các cơ quan chức năng, Chính phủ, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chỉ thị và biện pháp mạnh mẽ nhằm kiểm soát ô nhiễm không khí, việc giải quyết triệt để vấn đề này đòi hỏi sự cụ thể hóa sâu rộng hơn trong hành động.
“Các chỉ thị, kế hoạch hành động luôn đề cập đến vấn đề này, nhưng tình trạng ô nhiễm vẫn chưa có dấu hiệu cải thiện rõ rệt do thiếu vắng các giải pháp cụ thể. Theo quan điểm của tôi, đã đến lúc mọi biện pháp cần được cụ thể hóa. Chẳng hạn, khi đi vào chi tiết, cần chỉ rõ từng nguồn phát thải thứ cấp thuộc về xí nghiệp, nhà máy hay cá nhân nào để các đơn vị, doanh nghiệp đó phải chịu trách nhiệm. Việc ứng dụng và tăng cường hệ thống quan trắc tự động để xác định nguồn phát thải hiện nay là hoàn toàn khả thi”, TS Hoàng Dương Tùng nhấn mạnh.
 |
| Nhấn mạnh về giải pháp giảm thiểu ô nhiễm hiệu quả, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam đề xuất các cơ quan chức năng cần áp dụng các biện pháp quản lý mạnh mẽ và cương quyết đối với khí thải từ ô tô, xe máy, cũng như kiểm soát nghiêm ngặt phát thải từ các khu công nghiệp và làng nghề. (Ảnh minh họa: Đ.H) |
Theo TS Tùng, phần lớn các giải pháp hiện hành vẫn đang dừng lại ở cấp độ tổng quan. Trong khi đó, dữ liệu quan trắc cho thấy rõ ràng chỉ số AQI tại các khu vực nội đô thường xuyên cao hơn đáng kể so với vùng ngoại thành. Do đó, việc khoanh vùng ô nhiễm, xác định cụ thể từng “điểm nóng” và tập trung xử lý trực tiếp tại những nơi có nguồn phát thải lớn là yếu tố then chốt.
Để đạt được hiệu quả trong việc giảm thiểu ô nhiễm, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam đặc biệt nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp quản lý mạnh mẽ và cương quyết từ các cơ quan chức năng, nhằm kiểm soát khí thải từ ô tô, xe máy, cùng với việc quản lý chặt chẽ phát thải từ các khu công nghiệp và làng nghề.
Ngoài ra, TS Tùng đề xuất rằng các cơ quan chức năng và chính quyền địa phương cần xác định rõ ràng các khu vực và nguồn thải gây ô nhiễm, pinpoint chính xác vị trí phát sinh để từ đó đưa ra những biện pháp khắc phục và xử lý quyết liệt, có trọng tâm.
Ông bày tỏ hy vọng rằng chỉ khi có sự vào cuộc quyết liệt và triển khai hành động cụ thể, chúng ta mới có thể đạt được tiến bộ trong việc giảm thiểu ô nhiễm trong thời gian tới.
“Chúng ta đã thực hiện nhiều nỗ lực nhằm giảm thiểu ô nhiễm, nhưng có vẻ như những nỗ lực đó vẫn chưa đủ mạnh để tạo ra sự thay đổi đáng kể. Thay vì chỉ nói chung chung về ô nhiễm, chúng ta cần xác định các khu vực cụ thể, rõ ràng để từ đó đề xuất các biện pháp cải thiện và xử lý một cách hiệu quả nhất”, ông Tùng kết luận.
