Khu di tích danh thắng Tây Thiên (Phú Thọ) là điểm hội tụ độc đáo giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống. Đây được xác định là cái nôi khai sinh Phật giáo Việt Nam từ thế kỷ III TCN với dấu ấn của đoàn phái bộ vua A Dục. Cùng với đó, tín ngưỡng thờ Quốc mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu – vợ Hùng Vương thứ 7, đã trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị thế văn hóa đặc sắc của tỉnh Phú Thọ. Hàng năm, Lễ hội Tây Thiên được tổ chức trang trọng từ ngày 15 đến 17 tháng 2 âm lịch, với các nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa dân gian phong phú, mời gọi du khách "Đến với Phật, về với Mẫu" để cảm nhận giá trị tâm linh và văn hóa sâu sắc.
Phú Thọ, vùng đất được mệnh danh là “núi bọc, sông bao, sơn kỳ, thủy tú”, mang trong mình giá trị địa lý và tâm linh sâu sắc với dãy Tam Đảo hùng vĩ. Cùng với núi Tản Viên (Hà Nội) và dãy Nghĩa Lĩnh (Phú Thọ), Tam Đảo tạo nên thế kiềng ba chân linh thiêng, là trụ đỡ tinh thần cho người Việt. Nằm trang nghiêm trên sườn núi Thạch Bàn thuộc dãy Tam Đảo, Khu di tích danh thắng Tây Thiên từ lâu đã trở thành biểu tượng sống động của sự giao hòa độc đáo giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống.
Theo các tài liệu sử học uy tín, Tây Thiên được xác định là nơi khởi nguồn và cái nôi khai sinh Phật giáo Việt Nam. Ngay từ thế kỷ III trước Công nguyên, đoàn phái bộ thứ tám của vua A Dục, trong hành trình hoằng hóa từ Ấn Độ, đã chọn nơi đây để gieo mầm Phật pháp. Đến ngày nay, nhiều di tích đền chùa, miếu mạo từ thời Hùng Vương vẫn được bảo tồn, minh chứng hùng hồn cho dấu mốc lịch sử vĩ đại này. Tiêu biểu có thể kể đến thành Nê Lê, chùa Địa Ngục, chùa Tây Thiên Phù Nghì, cùng với các ngôi chùa được xây dựng về sau như chùa Đồng Cổ, chùa Thượng, và chùa Thiên Ân (nay là Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên).
 |
| Toàn cảnh Khu di tích danh thắng Tây Thiên nhìn từ trên cao, toát lên vẻ uy nghi, thanh tịnh. |
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, trong đó đặc biệt là sự phụng thờ Quốc mẫu Tây Thiên, là một trong ba tín ngưỡng cổ xưa nhất vùng Bắc Bộ, sánh ngang với tín ngưỡng thờ Hùng Vương và thờ Tản Viên Sơn thánh. Tỉnh Phú Thọ, tiền thân là Vĩnh Phúc, tự hào là địa phương duy nhất lưu giữ và phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên, với hơn 50 đền thờ Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu, tập trung chủ yếu tại xã Đại Đình. Năm 2020, tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên đã vinh dự được ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị thế là biểu tượng văn hóa đặc sắc của tỉnh.
Theo ngọc phả cổ truyền thời Hùng Vương, trong chuyến vi hành thỉnh Phật tại Tây Thiên, Hùng Vương thứ 7 đã gặp gỡ và kết duyên cùng thiếu nữ Lăng Thị Tiêu, người con của trang Đông Lộ (xã Đại Đình). Hoàng phi Lăng Thị Tiêu không chỉ cùng vua mở mang bờ cõi, mà còn tận tâm hướng dẫn dân chúng trồng lúa, góp phần xây dựng một đất nước thái bình, thịnh trị. Ghi nhận công lao to lớn ấy, Hoàng phi được sắc phong là Quốc mẫu Tây Thiên và được thờ tự chính tại đền Thượng, tọa lạc trên đỉnh núi Thạch Bàn. Bà còn được tôn xưng là Tam Đảo sơn trụ Quốc mẫu tối linh Đại vương, Đệ nhất thượng đẳng Phúc thần – vị thần tối cao bảo trợ cho dãy Tam Đảo, đồng thời là hiện thân của Mẫu Thượng ngàn, một trong Tứ vị Thánh mẫu linh thiêng được người Việt thành kính phụng thờ.
 |
| Tượng Quốc mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu, biểu tượng của lòng từ bi và quyền năng che chở. |
Để tri ân công đức vô biên của Quốc mẫu Tây Thiên, vào ngày 15 tháng 2 âm lịch hằng năm, Lễ hội Tây Thiên được long trọng tổ chức tại đền Thượng, đền Mẫu Sinh, đền Mẫu Hóa, đền Ngò, đền Thỏng và đền Cả (đền Trình). Lễ hội chính thức khai màn bằng nghi thức dâng hương trang nghiêm, tiếng trống hội hùng tráng, cùng vô vàn trò chơi dân gian hấp dẫn. Các hoạt động nổi bật bao gồm liên hoan hát chầu văn gắn liền với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên; thi đấu vật dân tộc, kéo co, cờ tướng, nhảy bao bố; hội thi làm bánh chưng, bánh gio, bánh giày, thổi cơm; tái hiện các phong tục tập quán đặc sắc của đồng bào dân tộc Sán Dìu với những làn điệu soọng cô mượt mà… Phần lễ tạ sẽ khép lại chuỗi sự kiện vào ngày 17 tháng 2 âm lịch.
Khi một mùa Xuân mới tràn về khắp đất trời, vạn vật hồi sinh, cũng là lúc lòng người hướng về cội nguồn, tìm kiếm sự thanh tịnh và ý nghĩa. Đó cũng là khoảnh khắc tiếng trống khai hội Tây Thiên Xuân Bính Ngọ 2026 chuẩn bị vang lên, mời gọi du khách thập phương. Hãy một lần tìm về, hòa mình vào dòng người trảy hội Tây Thiên, chiêm ngưỡng nghi lễ rước kiệu Quốc mẫu uy nghi và thưởng thức các hoạt cảnh tái hiện truyền thuyết về Quốc mẫu Tây Thiên đánh đuổi giặc ngoại xâm, thống nhất non sông… Hãy một lần “Đến với Phật, về với Mẫu” để cảm nhận trọn vẹn đức từ bi vô lượng của Phật và lòng quảng đại bao dung của Mẫu, sự che chở, phổ độ chúng sinh, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, để mọi nhà được hưởng cuộc sống ấm no, hạnh phúc viên mãn.
|
Theo kế hoạch chi tiết, Lễ hội Tây Thiên Xuân Bính Ngọ năm 2026 sẽ diễn ra từ ngày 02/04/2026 đến ngày 04/04/2026 (tức từ ngày 15 đến 17 tháng 02 âm lịch), tại không gian linh thiêng của Khu di tích danh thắng Tây Thiên, thuộc xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ. Chương trình lễ hội được cấu trúc thành hai phần chính: Phần Lễ và Phần Hội. Phần Lễ bao gồm các nghi thức truyền thống trang trọng như Lễ cáo, Lễ rước kiệu trang nghiêm, Lễ khai mạc chính thức và Lễ tạ kết thúc. Phần Hội sẽ mang đến chuỗi hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch đặc sắc, bao gồm: Giải vô địch bóng chuyền da Tây Thiên truyền thống; triển lãm di sản văn hóa, giới thiệu và xúc tiến các sản phẩm du lịch địa phương; các chương trình nghệ thuật đặc sắc và trống hội sôi động; cùng với nghi thức thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại khu vực Tam tòa Thánh Mẫu đền Thượng – Tây Thiên, mang đậm giá trị tâm linh và văn hóa. |
