Nhiều đô thị trọng điểm như Hạc Thành, Sầm Sơn, Nghi Sơn, Bỉm Sơn đang đối mặt với áp lực môi trường nghiêm trọng do quá trình đô thị hóa mạnh mẽ. Thực trạng này kéo theo ô nhiễm bụi mịn gia tăng, đặc biệt vào mùa khô hanh, do mật độ giao thông cao, các công trường xây dựng và khu công nghiệp. Bên cạnh đó, các đô thị này còn phải đối mặt với lượng chất thải rắn khổng lồ và nước thải sinh hoạt/công nghiệp chưa xử lý, với năng lực xử lý hạn chế và nhiều bãi chôn lấp không đạt chuẩn. Điều này tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm đất, nước, không khí lan rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, mặc dù có hệ thống pháp lý nhưng việc kiểm soát các nguồn phát thải đa dạng vẫn là thách thức lớn.
Các cơ quan chuyên trách đã chỉ ra rằng, môi trường tại nhiều đô thị trọng điểm như Hạc Thành, Sầm Sơn, Nghi Sơn, Bỉm Sơn đang phải đối mặt với áp lực to lớn từ quá trình đô thị hóa mạnh mẽ. Thực trạng này kéo theo những hệ lụy đáng ngại, bao gồm tình trạng ô nhiễm bụi mịn, suy giảm chất lượng nguồn nước mặt và gánh nặng từ các hoạt động dân sinh.
Nghiên cứu và quan trắc chất lượng môi trường gần đây đã liên tục cảnh báo về thực trạng ô nhiễm bụi tại các khu vực đô thị, đặc biệt tại Hạc Thành và Nghi Sơn. Đáng chú ý, nồng độ bụi trong không khí có xu hướng gia tăng đột biến vào các tháng mùa khô hanh (thường kéo dài từ tháng 11 năm trước đến tháng 3 năm sau), khi lượng mưa giảm thiểu.
Diễn biến nồng độ bụi thể hiện sự biến động rõ rệt theo chu kỳ trong ngày và trong tuần. Hiện tượng này đặc biệt nghiêm trọng tại các vùng lân cận trục giao thông huyết mạch, các khu công nghiệp nằm trong lòng đô thị, hoặc những nơi đang chứng kiến quá trình thi công các dự án cầu đường và công trình dân dụng.
Mật độ giao thông cao, đặc biệt vào giờ cao điểm tại các tuyến đường nội đô, là yếu tố then chốt làm gia tăng nồng độ các hợp chất ô nhiễm trong không khí. Song song đó, các công trường xây dựng cũng là điểm nóng phát sinh ô nhiễm bụi cục bộ, chủ yếu do quá trình thi công, san ủi và vận chuyển vật liệu thô không được kiểm soát chặt chẽ, dẫn đến phát tán chất thải ra môi trường xung quanh.
Ngoài vấn đề bụi, các đô thị trong tỉnh còn phải đối mặt với thách thức lớn từ lượng chất thải rắn và nước thải sinh hoạt khổng lồ do dân cư phát sinh. Ước tính, khu vực đô thị tỉnh Thanh Hóa mỗi ngày thải ra môi trường gần 1.666,2 tấn chất thải rắn. Đơn cử, Hạc Thành ghi nhận mức phát thải khoảng 187 tấn/ngày, trong khi Sầm Sơn là 99,87 tấn/ngày (số liệu thống kê cập nhật đến năm 2025).
Chất thải rắn sinh hoạt có cấu thành đa dạng, chủ yếu là rác hữu cơ, thực phẩm thừa, bao bì và các loại chất thải nhựa. Tuy nhiên, dù lượng rác phát sinh ngày càng tăng, năng lực và quy trình xử lý theo đúng tiêu chuẩn kỹ thuật, đảm bảo vệ sinh môi trường vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế.
Hiện tại, các phương pháp xử lý chất thải rắn đô thị vẫn chủ yếu dựa vào chôn lấp và đốt. Đáng lo ngại hơn, phần lớn các bãi chôn lấp chất thải đô thị không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn vệ sinh môi trường, nhiều nơi rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng. Thực trạng này tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm đất, nguồn nước và không khí lan rộng, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng sống của cộng đồng dân cư lân cận, điển hình là các bãi rác tại Sầm Sơn và Bỉm Sơn.
Bên cạnh đó, các hoạt động sản xuất công nghiệp, đặc biệt là từ các cơ sở nhỏ lẻ và làng nghề truyền thống trong lòng đô thị, cũng tạo ra những tác động kép đến môi trường. Với quy mô hoạt động hộ gia đình, việc thu gom và xử lý chất thải công nghiệp tại những nơi này thường bị gộp chung với rác thải sinh hoạt, gây khó khăn cho công tác quản lý chuyên biệt.
Thực trạng đáng lo ngại là nước thải từ các cơ sở này thường xuyên không được xử lý sơ bộ mà xả thẳng vào hệ thống thoát nước chung, làm trầm trọng thêm nguy cơ ô nhiễm nguồn nước. Hơn nữa, việc áp dụng công nghệ sản xuất thủ công cùng sự thiếu vắng các hệ thống xử lý khí thải khiến các cơ sở này phát tán một lượng đáng kể các khí độc hại như CO, CO₂… gây ảnh hưởng tiêu cực đa chiều đến cảnh quan và chất lượng không khí đô thị, trực tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.
Mặc dù hệ thống quy định pháp lý về quản lý và kiểm soát chất lượng môi trường đô thị đã tương đối hoàn thiện, với sự hiện diện của nhiều văn bản từ cấp luật, nghị định đến thông tư và hướng dẫn chuyên ngành, tình hình ô nhiễm tại một số đô thị lớn vẫn đặt ra những thách thức đáng kể. Khó khăn chính nằm ở việc kiểm soát hiệu quả các nguồn phát thải đa dạng, đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau như giao thông, xây dựng, sản xuất công nghiệp, hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt dân cư.
