Carbon xanh ven biển, bao gồm rừng ngập mặn, đầm lầy mặn và thảm cỏ biển, là những hệ sinh thái có khả năng lưu trữ carbon cực kỳ cao, đặc biệt trong đất, vượt trội gấp khoảng 10 lần so với hệ sinh thái trên cạn và đóng vai trò thiết yếu trong giảm nhẹ biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, các hệ sinh thái này đang suy thoái nhanh chóng, phát thải lượng lớn CO₂e và gây thiệt hại kinh tế đáng kể; do đó, phát triển các dự án carbon xanh theo tiêu chuẩn quốc tế (như Verra) là giải pháp tạo tín chỉ carbon từ bảo tồn và phục hồi. Các dự án này không chỉ mang lại lợi ích khí hậu mà còn cung cấp nhiều lợi ích sinh thái và xã hội quan trọng, với tiềm năng lớn tại Việt Nam, điển hình là rừng ngập mặn Cần Giờ.
Để khai thác tiềm năng này và vượt qua các rào cản pháp lý, kỹ thuật, Việt Nam đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) tại Cần Giờ. Cơ chế này sẽ thí điểm công nghệ đo đạc, báo cáo, thẩm định số (dMRV), blockchain và hợp đồng thông minh để tự động hóa quy trình, tăng cường minh bạch, đảm bảo chia sẻ lợi ích công bằng và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế carbon xanh bền vững.
1. Hệ sinh thái carbon xanh
Carbon xanh ven biển là thuật ngữ chỉ các hệ sinh thái đất ngập nước chịu ảnh hưởng thủy triều, bao gồm rừng ngập mặn, đầm lầy mặn và thảm cỏ biển. Xuất hiện từ khoảng năm 2009, khái niệm này nhấn mạnh vai trò lưu trữ carbon quan trọng nhưng thường bị đánh giá thấp của các sinh cảnh ven bờ. Dù chỉ chiếm khoảng 0.2% diện tích đại dương toàn cầu, các hệ sinh thái này lại sở hữu mật độ carbon dự trữ cực kỳ cao, đặc biệt trong tầng đất, với khả năng tích tụ carbon vượt trội gấp khoảng 10 lần so với hệ sinh thái trên cạn. Điều này mang lại ý nghĩa to lớn trong nỗ lực giảm nhẹ biến đổi khí hậu toàn cầu (IFC, 2023). Tuy nhiên, tỷ lệ các khu vực này được đưa vào khu bảo tồn biển còn rất khiêm tốn, chỉ khoảng 1.5%, tạo ra một khoảng trống lớn trong công tác quản trị và bảo vệ tài nguyên ven biển tại nhiều quốc gia đang phát triển.
Khi các hệ sinh thái rừng ngập mặn, đầm lầy mặn hoặc thảm cỏ biển bị suy thoái hay chuyển đổi mục đích sử dụng, lượng carbon tích lũy trong sinh khối và đất qua thời gian dài sẽ bị oxy hóa nhanh chóng và phát thải trở lại khí quyển trong vài thập kỷ. Ước tính, lượng phát thải hằng năm từ quá trình suy thoái và chuyển đổi các hệ sinh thái carbon xanh dao động từ 0.2 đến 0.24 GtCO₂e, tương đương 3% đến 19% tổng lượng phát thải từ mất rừng toàn cầu, gây ra thiệt hại kinh tế từ 6 đến 42 tỷ USD mỗi năm (IFC, 2023). Đặc điểm phát thải này có sự khác biệt rõ rệt so với nhiều hệ sinh thái khác, bởi quá trình thoát nước và xáo trộn đất làm gia tăng hoạt động của vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ, giải phóng CO₂ với tốc độ cao hơn.
Trong nhóm carbon xanh, rừng ngập mặn là thành phần được nghiên cứu sâu rộng nhất. Loại rừng này phân bố ở các vùng triều nhiệt đới và cận nhiệt đới, nổi bật với khả năng chịu mặn đặc thù, trải rộng trên khoảng 14.8 triệu ha toàn cầu, với hơn 40% tập trung tại Indonesia, Brazil, Nigeria, Mexico. Đất rừng ngập mặn chứa đến 90% tổng trữ lượng carbon hữu cơ, biến hệ sinh thái này thành một kho lưu trữ carbon đặc biệt quan trọng. Các nghiên cứu gần đây ước tính rừng ngập mặn có khả năng lưu trữ khoảng 6.4 Gt carbon và hấp thụ hơn 24 MtCO₂e mỗi năm, vượt xa nhiều kiểu rừng nhiệt đới trưởng thành (Dhar & Pawase, 2024). Tuy nhiên, từ năm 1980 đến nay, khoảng 20% đến 35% diện tích rừng ngập mặn đã biến mất do mở rộng nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và phát triển ven biển, đặc biệt là sự chuyển đổi sang nuôi tôm ở Đông Nam Á. Riêng giai đoạn 2000–2012, lượng phát thải từ mất rừng ngập mặn ước đạt 317 MtCO₂e (IFC, 2023).
Đầm lầy mặn được hình thành từ sự tích tụ trầm tích khoáng và vật chất hữu cơ, với tầng đất sâu tới vài mét, chứa gần như toàn bộ trữ lượng carbon của hệ sinh thái. Các sinh cảnh này đóng vai trò quan trọng trong việc lọc ô nhiễm, duy trì chất lượng nước ven biển và hỗ trợ các hoạt động nghề cá. Diện tích toàn cầu của đầm lầy mặn ước tính khoảng 5.5 triệu ha, tập trung chủ yếu tại các khu vực ôn đới như Hoa Kỳ, Canada, châu Âu, Australia, với mức suy giảm từ 1% đến 2% mỗi năm. Lượng phát thải từ việc chuyển đổi đầm lầy mặn ước tính từ 0.02 đến 0.24 GtCO₂e mỗi năm, và quá trình phát thải này có thể kéo dài hàng chục năm sau khi bị thoát nước, tương tự như rừng than bùn (IFC, 2023).
Thảm cỏ biển là loài thực vật có hoa sống dưới nước, có khả năng tích tụ carbon tại bộ rễ sâu đến 4 mét. Mặc dù chỉ bao phủ khoảng 0.2% đáy biển, thảm cỏ biển lại có khả năng lưu trữ carbon trên mỗi hecta cao gấp đôi rừng trên cạn, đóng góp khoảng 10% tổng lượng carbon bị chôn vùi hằng năm tại đại dương. Diện tích ước tính của chúng dao động từ 16 đến 26 triệu ha, với Australia và Indonesia sở hữu diện tích lớn nhất. Khoảng 29% thảm cỏ biển toàn cầu đã bị mất đi, với lượng phát thải liên quan dao động từ 0.05 đến 0.33 GtCO₂e mỗi năm, trong khi tỷ lệ được bảo vệ chỉ đạt khoảng 26% (IFC, 2023).
Bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái carbon xanh được coi là một giải pháp dựa vào thiên nhiên, mang lại đồng thời lợi ích giảm nhẹ và thích ứng với biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc bảo vệ các sinh cảnh hiện hữu có thể đóng góp từ 0.2 đến 0.35 GtCO₂e mỗi năm, và phục hồi có thể bổ sung thêm 0.2 đến 0.85 GtCO₂e mỗi năm đến năm 2050, nâng tổng tiềm năng giảm nhẹ lên từ 0.5 đến 1.38 GtCO₂e mỗi năm (IFC, 2023). Bảo tồn mang lại hiệu quả chi phí cao nhờ tránh phát thải từ các kho carbon đậm đặc trong đất. Ngược lại, phục hồi đòi hỏi đầu tư lớn hơn, thời gian dài hơn và mức độ phức tạp cao hơn, đặc biệt đối với thảm cỏ biển do tỷ lệ thành công thấp và chi phí cao.
 |
| Hệ sinh thái carbon xanh |
Ngoài giá trị carbon, các hệ sinh thái này còn cung cấp những lợi ích sinh thái và xã hội quan trọng như tăng sản lượng thủy sản, bảo vệ bờ biển khỏi bão và xói mòn, cải thiện sinh kế và phát triển du lịch sinh thái, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu của các cộng đồng ven biển trước biến đổi khí hậu. Rừng ngập mặn đã được chứng minh là gắn liền với tăng trưởng dài hạn của nghề cá và giảm thiểu thiệt hại do bão nhiệt đới. Thảm cỏ biển góp phần ổn định trầm tích đáy và giảm năng lượng sóng, trong khi đầm lầy mặn hỗ trợ chu trình dinh dưỡng và đa dạng sinh học ven bờ (WB, 2010).
Về mặt chính sách, hướng dẫn phương pháp của IPCC năm 2013 đã tạo điều kiện cho các quốc gia tích hợp phát thải và hấp thụ carbon từ rừng ngập mặn, đầm lầy mặn và thảm cỏ biển vào kiểm kê khí nhà kính và Đóng góp Quốc gia Tự quyết định (NDC). Đến năm 2021, 71 trong số 118 quốc gia có NDC đã đề cập đến hệ sinh thái ven biển, chủ yếu thông qua việc mở rộng các khu bảo tồn. Rừng ngập mặn thường được lồng ghép vào chiến lược REDD+ quốc gia, trong khi đầm lầy mặn và thảm cỏ biển vẫn còn ít xuất hiện trong các cơ chế tài chính dựa trên kết quả. Điều này phản ánh một khoảng trống chính sách cần được lấp đầy để phát huy đầy đủ tiềm năng của carbon xanh ven biển trong chiến lược khí hậu dài hạn (IFC, 2023).
2. Phát triển dự án carbon xanh
Phát triển dự án carbon xanh gắn với hệ sinh thái ven biển được xây dựng dựa trên khung tiêu chuẩn carbon quốc tế. Tại đây, các tiêu chuẩn đóng vai trò thiết yếu trong việc phát hành tín chỉ carbon thông qua tài khoản đăng ký, sau khi dự án tuân thủ các giao thức và phương pháp luận đã được phê duyệt. Tín chỉ carbon được tạo ra dựa trên cơ chế so sánh giữa lượng phát thải khí nhà kính đo lường được và kịch bản đường cơ sở giả định – phản ánh trạng thái phát triển thông thường nếu dự án không tồn tại. Cách tiếp cận này cho phép xác định phần giảm phát thải hoặc hấp thụ carbon bổ sung so với kịch bản không can thiệp, từ đó hình thành giá trị môi trường có thể giao dịch trên thị trường carbon tự nguyện. Các tiêu chuẩn yêu cầu dự án chứng minh tính bổ sung, nghĩa là các kết quả giảm phát thải hoặc hấp thụ carbon sẽ không xảy ra nếu thiếu sự can thiệp của dự án, nhằm đảm bảo tính toàn vẹn môi trường của tín chỉ được phát hành (IFC, 2023).
Đối với các dự án carbon xanh, đặc biệt là tại rừng ngập mặn, đầm lầy mặn và thảm cỏ biển, Verra áp dụng phương pháp đánh giá bổ sung chuẩn hóa. Theo cách tiếp cận này, mọi hoạt động đáp ứng đầy đủ yêu cầu của phương pháp luận đất ngập nước chịu ảnh hưởng thủy triều đều được xem là có tính bổ sung. Cơ sở khoa học của cách tiếp cận này bắt nguồn từ các nghiên cứu toàn cầu chỉ ra rằng tỷ lệ đầu tư thực tế cho bảo tồn và phục hồi đất ngập nước ven biển hiện ở mức dưới 5%, cho thấy phần lớn nhu cầu tài chính chưa được đáp ứng và các dự án nếu không có cơ chế tín chỉ carbon sẽ khó được triển khai trên diện rộng (IFC, 2023). Điều này giúp đơn giản hóa quá trình đánh giá bổ sung, đồng thời giảm chi phí giao dịch cho chủ dự án.
Trong quá trình xây dựng đường cơ sở và kiểm định tính bổ sung, bối cảnh chính sách và quy định quốc gia giữ vai trò then chốt. Dự án cần chứng minh rằng các chính sách hiện hành chưa tạo ra các ưu đãi tương tự cho hoạt động giảm phát thải hoặc hấp thụ carbon. Đối với các chương trình cấp vùng hoặc cấp quốc gia, một số tiêu chuẩn yêu cầu chính quyền triển khai các biện pháp bổ sung so với đường cơ sở cấp vùng nhằm đảm bảo kết quả môi trường vượt trên xu thế thông thường. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với các dự án carbon xanh quy mô lớn, nơi yếu tố quản trị và phối hợp đa cấp ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái (GGGI, 2025).
Chu trình phát triển dự án carbon được mô tả như một quá trình song song gồm phát triển dự án, phát triển tài sản carbon và thương mại hóa tín chỉ. Trong giai đoạn phát triển dự án, các bên đề xuất xây dựng ý tưởng, xác định các bên liên quan, tiến hành nghiên cứu khả thi về kỹ thuật, tài chính, pháp lý, và đánh giá mức độ ủng hộ của cộng đồng. Các nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy việc tích hợp cộng đồng địa phương từ giai đoạn sớm giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng ngập mặn và giảm rủi ro xung đột tài nguyên (Luu và cộng sự, 2016; Do và cộng sự, 2022). Sau khi hoàn tất nghiên cứu khả thi, chủ dự án tìm kiếm nguồn tài chính, triển khai xây dựng, vận hành và đưa dự án vào thực tế.
Song song với đó, phát triển tài sản carbon tập trung vào việc xây dựng hồ sơ dự án theo yêu cầu tiêu chuẩn carbon. Hồ sơ mô tả chi tiết phương pháp luận áp dụng, cách xác định đường cơ sở phát thải, quy trình giám sát, rủi ro rò rỉ và rủi ro không lâu bền liên quan đến thay đổi sử dụng đất. Đối với rừng ngập mặn, các nghiên cứu tại Cần Giờ cho thấy phần lớn carbon lưu trữ nằm trong đất, yêu cầu hệ thống giám sát kết hợp đo sinh khối trên mặt đất và ước tính carbon đất nhằm đảm bảo độ chính xác (Pham và cộng sự, 2020; Luu và cộng sự, 2016). Hồ sơ dự án được thẩm định bởi tổ chức đánh giá độc lập trước khi được đăng ký chính thức. Trong giai đoạn vận hành, chủ dự án tiến hành giám sát định kỳ, báo cáo kết quả giảm phát thải hoặc hấp thụ carbon, sau đó trải qua quá trình xác minh để phát hành tín chỉ carbon.
 |
| Phát triển dự án carbon xanh |
Giai đoạn thương mại hóa tín chỉ carbon hoàn tất chu trình phát triển dự án. Trong thời gian dài, giao dịch tín chỉ chủ yếu diễn ra theo hình thức thỏa thuận song phương, được ghi nhận qua hợp đồng mua bán giảm phát thải, quy định rõ khối lượng tín chỉ, thời gian giao hàng, giá, và điều khoản thanh toán. Nhu cầu gia tăng trên thị trường carbon tự nguyện gần đây đã cải thiện tính thanh khoản, tạo điều kiện cho các hình thức giao dịch linh hoạt hơn, bao gồm hợp đồng bán trước và giao dịch trên sàn. Đối với các dự án carbon xanh, cơ chế này mở ra khả năng huy động vốn sớm, hỗ trợ chi phí phục hồi hệ sinh thái, đồng thời tạo dòng thu nhập ổn định cho cộng đồng ven biển tham gia bảo tồn (IFC, 2023).
Các nghiên cứu về sinh thái biển và địa mạo ven biển cung cấp nền tảng khoa học vững chắc cho thiết kế dự án carbon xanh, giúp hiểu rõ động lực bồi tụ trầm tích, biến động mực nước biển và khả năng thích ứng của rừng ngập mặn trước biến đổi khí hậu (Collins và cộng sự, 2021). Các bằng chứng khoa học cho thấy bảo tồn và phục hồi carbon xanh mang lại lợi ích giảm nhẹ phát thải, tăng khả năng chống chịu cho các đô thị ven biển châu Á trước rủi ro khí hậu, đồng thời đóng góp vào sinh kế địa phương thông qua thủy sản, du lịch sinh thái và bảo vệ bờ biển (WB, 2010). Nhờ đó, phát triển dự án carbon xanh không chỉ là một công cụ tài chính khí hậu mà còn là một chiến lược tích hợp bảo tồn, phát triển bền vững và thích ứng dài hạn cho các vùng ven biển dễ tổn thương.
3. Tiêu chuẩn và phương pháp luận phát triển dự án carbon xanh
Quá trình phát triển tiêu chuẩn và phương pháp luận carbon xanh gắn với hệ sinh thái ven biển phản ánh nỗ lực chuẩn hóa việc đo lường phát thải khí nhà kính phù hợp với đặc điểm thủy triều, động lực trầm tích và cấu trúc sinh học đặc thù. Các can thiệp trong dự án carbon xanh bao gồm hấp thụ thông qua phục hồi sinh cảnh và tránh phát thải thông qua bảo tồn hệ sinh thái ven biển. Trong đó, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và bãi triều đóng vai trò là các kho lưu trữ carbon với cường độ cao. Hệ thống tiêu chuẩn quốc tế tập trung vào việc xây dựng đường cơ sở phát thải, định lượng trữ lượng carbon sinh khối và đất ngập triều, nhận diện rò rỉ phát thải do dịch chuyển hoạt động sinh kế, và đánh giá tính bền vững dài hạn của trữ lượng carbon trước biến đổi mực nước biển và thay đổi thủy văn. Khung phương pháp luận đòi hỏi dữ liệu không gian, chuỗi thời gian dài, kết hợp viễn thám, đo đạc thực địa và mô hình sinh địa hóa nhằm đảm bảo độ tin cậy của kết quả ước tính (Choudhary và cộng sự, 2024; Collins và cộng sự, 2021).
Trong số các tiêu chuẩn tự nguyện, tiêu chuẩn VCS (Verified Carbon Standard) do Verra quản lý giữ vai trò chủ đạo trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất, với phạm vi bao phủ rộng các loại hình bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái carbon xanh. Các thủ tục hạch toán khí nhà kính của tiêu chuẩn này áp dụng nguyên tắc tương đồng với dự án lâm nghiệp, như xây dựng kịch bản cơ sở, lượng hóa trữ lượng sinh khối và kiểm soát rò rỉ do thay đổi sử dụng đất. Đồng thời, phương pháp luận carbon xanh yêu cầu xử lý các yếu tố riêng biệt liên quan đến dịch chuyển ranh giới thủy triều, rò rỉ sinh thái thông qua kết nối thủy văn, trữ lượng carbon trong đất ngập mặn và phát thải mêtan từ trầm tích yếm khí. Những nội dung chuyên biệt này phản ánh mức độ phức tạp cao hơn so với hệ sinh thái trên cạn, đòi hỏi năng lực kỹ thuật liên ngành (IFC, 2023).
Verra đã ban hành hai phương pháp luận toàn cầu liên quan trực tiếp đến hệ sinh thái carbon xanh, bao gồm VM0033 về phục hồi đất ngập triều và thảm cỏ biển, cùng VM0007 – một khung phương pháp REDD+ tích hợp mô-đun đất ngập triều. VM0033 sử dụng phương pháp bổ sung chuẩn hóa thông qua danh mục dương tính, theo đó dự án đáp ứng điều kiện áp dụng được mặc nhiên công nhận tính bổ sung, giúp giảm chi phí giao dịch và rủi ro pháp lý. VM0007 bao trùm chức năng của VM0033 với trọng tâm bảo tồn rừng ngập mặn trong bối cảnh REDD+, đồng thời chịu điều chỉnh nhằm hài hòa hóa nguyên tắc đường cơ sở trên toàn bộ hệ thống REDD+ của Verra. Quá trình rà soát chuyên gia hiện nay hướng tới điều chỉnh thủ tục đường cơ sở để phản ánh chính xác động lực suy thoái, phục hồi và áp lực phát triển ven biển.
Trên nền tảng kinh nghiệm triển khai và nhu cầu thị trường ngày càng gia tăng, Verra đã phối hợp với Silvestrum Climate Associates phát triển VM0033 phiên bản mở rộng, bao phủ cả phục hồi và bảo tồn hệ sinh thái carbon xanh. Phương pháp luận cập nhật này tích hợp nguyên tắc đường cơ sở mới từ hệ thống trồng rừng, tái trồng rừng và tái thảm phủ thuộc VCS, đồng thời loại bỏ mô-đun đất ngập triều khỏi VM0007. Hướng tiếp cận hợp nhất này giúp giảm sự phân mảnh phương pháp, tạo điều kiện nhất quán hơn cho các nhà phát triển dự án, cơ quan thẩm định và nhà đầu tư tín chỉ carbon. Khuôn khổ mới cũng tăng cường yêu cầu về giám sát dài hạn, quản trị rủi ro vĩnh viễn của trữ lượng carbon và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu ven biển.
Một số khu vực pháp lý đã xây dựng phương pháp hạch toán khí nhà kính riêng cho đất ngập triều, điển hình là bang Louisiana tại Hoa Kỳ và Australia. Australia đã tích hợp hệ sinh thái carbon xanh vào kiểm kê phát thải quốc gia và triển khai hướng dẫn chi tiết thông qua Quỹ Giảm phát thải, tạo cầu nối giữa thị trường tự nguyện và chính sách công. Nhật Bản ban hành tài liệu hướng dẫn đo đạc thảm cỏ biển, bãi triều, vịnh kín và khu vực cảng biển nhằm chuẩn hóa dữ liệu khoa học phục vụ quản lý phát thải. Các sáng kiến quốc gia này thể hiện xu hướng nội địa hóa phương pháp luận phù hợp với điều kiện sinh thái, pháp lý và năng lực quản trị (GGGI, 2025; WB, 2010).
Trong giai đoạn trước, nhiều dự án phục hồi rừng ngập mặn đã được đăng ký theo phương pháp CDM AR-AM0014 dành cho trồng rừng và tái trồng rừng sinh cảnh ngập mặn suy thoái. Tuy nhiên, Verra đã công bố chấm dứt tiếp nhận dự án mới theo các phương pháp CDM do không đáp ứng yêu cầu cập nhật của VCS, phản ánh quá trình nâng cao tiêu chuẩn tính toàn vẹn môi trường. Sự chuyển dịch phương pháp này buộc các dự án phải chuyển sang khung VM0033 hoặc phương pháp tương đương, thúc đẩy nâng cao chất lượng tín chỉ và minh bạch hóa lợi ích khí hậu.
Song song với tiêu chuẩn dự án quy mô lớn, Plan Vivo tập trung vào các sáng kiến cộng đồng nông thôn phụ thuộc tài nguyên thiên nhiên, ưu tiên sinh kế bền vững gắn với bảo tồn. Chương trình này xây dựng các cách tiếp cận chứng nhận riêng, từng cho phép dự án đề xuất phương pháp ước tính lợi ích khí hậu. Quá trình rà soát hiện nay hướng tới áp dụng bộ phương pháp chuẩn khi hoàn thiện, nhằm tăng tính so sánh và giảm rủi ro tín chỉ. Cách tiếp cận cộng đồng này bổ sung chiều kích công bằng xã hội cho thị trường carbon xanh, hỗ trợ chia sẻ lợi ích, tăng chấp nhận xã hội và đóng góp vào mục tiêu phát triển bền vững.
4. Phát triển dự án tín chỉ carbon cho rừng ngập mặn Cần Giờ
Phát triển dự án tín chỉ carbon từ rừng ngập mặn Cần Giờ đòi hỏi đánh giá toàn diện tiềm năng sinh học, kỹ thuật đo lường và cơ chế quản lý phù hợp với điều kiện địa phương. Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ, với diện tích hơn 75.000 ha, là thành quả của một chương trình phục hồi dài hạn, tạo nên một hệ sinh thái rừng ngập mặn trưởng thành với cấu trúc ổn định, đa dạng loài cao và trữ lượng carbon lớn. Phân tích khoa học tập trung vào việc nhận diện các khu vực đáp ứng yêu cầu bổ sung, đảm bảo tín chỉ phát hành phản ánh lợi ích khí hậu vượt đường cơ sở. Vùng bảo tồn nghiêm ngặt có độ che phủ rừng cao và sinh khối ổn định, do đó tiềm năng trồng mới thấp. Tuy nhiên, vẫn tồn tại khả năng chứng minh tránh suy thoái nếu xác định được áp lực xâm lấn và khai thác trái phép từ khu vực lân cận. Vùng đệm và vùng chuyển tiếp cho phép áp dụng quản lý cải tiến, phục hồi sinh cảnh đất ngập triều và tối ưu hóa mô hình tôm rừng, tạo dòng hấp thụ carbon gia tăng thông qua cải thiện cấu trúc thảm thực vật và chất lượng đất ngập nước.
Các nghiên cứu định lượng tại Cần Giờ cho thấy tổng trữ lượng carbon ước đạt khoảng 41,5 Tg C, tương đương 152,3 triệu tấn CO2e, trong đó đất và trầm tích lưu giữ tỷ lệ vượt trội, phản ánh đặc trưng sinh địa hóa của rừng ngập mặn nhiệt đới (Luu và cộng sự, 2016; Collins và cộng sự, 2021). Tốc độ hấp thụ trung bình đạt xấp xỉ 25,85 tCO2e mỗi ha mỗi năm, cung cấp nền tảng vững chắc cho việc xây dựng kịch bản đường cơ sở và dự báo tín chỉ. Các nghiên cứu về sinh khối trên mặt đất ứng dụng viễn thám và học máy xác nhận khả năng ước tính chính xác trữ lượng theo không gian rộng, giảm phụ thuộc vào đo đạc thủ công trong điều kiện địa hình bùn lầy phức tạp (Pham và cộng sự, 2020; Do và cộng sự, 2022). Với diện tích rừng khả dụng khoảng 35.000 ha, tổng lượng tín chỉ tiềm năng hàng năm ước gần 904.750 tCO2e, tạo doanh thu dự kiến từ 9.047.500 USD (ở mức giá 10 USD mỗi tấn) đến 18.095.000 USD (ở mức giá 20 USD mỗi tấn), phản ánh sức hấp dẫn tài chính của tín chỉ carbon xanh chất lượng cao trên thị trường tự nguyện quốc tế (IFC, 2023).
Chuyển hóa tiềm năng sinh học thành tín chỉ thương mại đòi hỏi tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế như VCS. Phương pháp luận VM0033 về phục hồi đất ngập triều và thảm cỏ biển cung cấp khung hạch toán phù hợp với đặc điểm rừng ngập mặn Cần Giờ, cho phép tích hợp mô-đun bảo tồn nhằm ghi nhận lợi ích tránh suy thoái. Việc lựa chọn phương pháp luận cần gắn liền với triển khai hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm tra số hóa (dMRV) nhằm nâng cao độ tin cậy dữ liệu và giảm chi phí dài hạn. Ảnh vệ tinh đa phổ, dữ liệu radar, LiDAR kết hợp trạm đo trao đổi khí cho phép theo dõi biến động sinh khối, trữ lượng đất và dòng CO2 theo thời gian, hỗ trợ đáp ứng các yêu cầu giám sát nghiêm ngặt của tiêu chuẩn (Choudhary và cộng sự, 2024).
Khía cạnh quản lý và chia sẻ lợi ích giữ vai trò quyết định tính bền vững của dự án. Cơ chế đồng quản lý đề xuất đặt Ban Quản lý Rừng phòng hộ Cần Giờ làm đại diện chủ thể Nhà nước, phối hợp với đối tác kỹ thuật chuyên trách phát triển dự án và cộng đồng hộ nhận khoán bảo vệ rừng. Hợp đồng ràng buộc xác lập nghĩa vụ duy trì độ che phủ rừng, kiểm soát chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đồng thời bảo đảm phân bổ doanh thu tín chỉ minh bạch. Phân chia nguồn thu theo tỷ lệ 50% tái đầu tư quản lý, phục hồi rừng, 40% chi trả trực tiếp cho hộ gia đình và 10% chi phí vận hành và kỹ thuật tạo động lực kinh tế rõ ràng, giảm rủi ro rò rỉ phát thải do thay đổi sinh kế. Thanh toán thông qua tài khoản ngân hàng hoặc nền tảng thanh toán số giúp tăng tính minh bạch và truy vết dòng tiền.
Lộ trình triển khai dự án bắt đầu bằng việc thiết lập cơ sở dữ liệu nền, kiểm kê carbon toàn diện thông qua kết hợp đo đạc hiện trường và viễn thám, sau đó xây dựng tài liệu thiết kế dự án theo yêu cầu tiêu chuẩn quốc tế. Giai đoạn tiếp theo tập trung vào thẩm định độc lập bởi tổ chức được công nhận, đăng ký với cơ quan quản lý quốc gia và hệ thống đăng ký tín chỉ quốc tế. Khi dự án đi vào vận hành ổn định, đợt tín chỉ đầu tiên sẽ được phát hành, mở ra cơ hội thương mại hóa thông qua đấu giá hoặc hợp đồng song phương với các doanh nghiệp trong nước hướng tới mục tiêu trung hòa phát thải hoặc các khách hàng quốc tế tìm kiếm tín chỉ carbon xanh có tính toàn vẹn cao. Cách tiếp cận tích hợp khoa học, công nghệ và quản trị tạo nền tảng để rừng ngập mặn Cần Giờ trở thành hình mẫu phát triển kinh tế carbon xanh gắn với bảo tồn hệ sinh thái ven biển tại Việt Nam.
5. Đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho phát triển dự án tín chỉ carbon xanh ở Việt Nam
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được đề xuất nhằm thúc đẩy phát triển công nghệ đo đạc, giao dịch và quản trị tài nguyên carbon gắn với hệ sinh thái ven biển. Khung pháp lý hiện hành tại Việt Nam còn tồn tại nhiều điểm nghẽn liên quan đến quy trình quản lý tài sản công, thiếu chuẩn hướng dẫn cho đo đạc, báo cáo, thẩm định số (dMRV), cùng hạn chế trong giao dịch tín chỉ xuyên biên giới. Những rào cản này làm giảm khả năng khai thác tiềm năng kinh tế từ rừng ngập mặn, đồng thời làm chậm quá trình hội nhập thị trường carbon khu vực và toàn cầu. Do đó, việc hình thành một không gian thử nghiệm có kiểm soát, cho phép triển khai công nghệ và mô hình kinh doanh mới dưới sự giám sát của nhà nước, trở thành lựa chọn hợp lý nhằm giảm thiểu rủi ro thể chế trong giai đoạn đầu, tạo cơ sở thực nghiệm cho việc hoàn thiện chính sách lâu dài.
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để phát triển tín chỉ carbon xanh được thiết kế như một không gian pháp lý giới hạn về địa lý và thời gian, cho phép áp dụng các miễn trừ có điều kiện đối với một số quy định hiện hành. Phạm vi thí điểm sẽ tập trung tại Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ với thời hạn 05 năm (giai đoạn 2025-2030), kèm theo đánh giá định kỳ hàng năm nhằm bảo đảm khả năng điều chỉnh linh hoạt. Đối tượng tham gia là liên danh giữa đơn vị quản lý rừng nhà nước và các doanh nghiệp công nghệ khí hậu trong nước cùng quốc tế, tạo sự kết hợp hài hòa giữa quyền quản lý tài nguyên, năng lực kỹ thuật và nguồn lực tài chính. Cách tiếp cận này cho phép nhà nước giữ vai trò kiểm soát chiến lược, đồng thời tận dụng đổi mới sáng tạo từ khu vực tư nhân.
Trụ cột công nghệ đầu tiên của sandbox tập trung vào đo đạc, báo cáo và thẩm định số (dMRV). Quy trình MRV truyền thống phụ thuộc nhiều vào đo đạc thủ công, có chi phí cao và thời gian thẩm định kéo dài từ 6 đến 12 tháng. Sandbox sẽ cho phép sử dụng dữ liệu vệ tinh, LiDAR, trí tuệ nhân tạo và cảm biến IoT làm cơ sở pháp lý để xác nhận kết quả giảm phát thải và hấp thụ carbon. Dữ liệu đa nguồn được tích hợp trên nền tảng số nhằm tự động hóa tính toán sinh khối, trữ lượng đất và biến động che phủ rừng. Cơ chế cấp tín chỉ động sẽ được thí điểm, cho phép phát hành tín chỉ theo chu kỳ ngắn hơn dựa trên dữ liệu gần thời gian thực, qua đó cải thiện dòng tiền dự án và tăng tính hấp dẫn cho nhà đầu tư.
Trụ cột công nghệ thứ hai là mã hóa tài sản và ứng dụng blockchain trong quản lý tín chỉ. Tín chỉ carbon truyền thống thường thiếu thanh khoản, khó tiếp cận nhà đầu tư nhỏ lẻ và tiềm ẩn rủi ro tính hai lần. Sandbox sẽ cho phép mã hóa mỗi tấn CO2 giảm phát thải thành một tài sản số duy nhất, có khả năng truy xuất nguồn gốc đến tọa độ cụ thể tại Cần Giờ. Cơ chế chia nhỏ tín chỉ cho phép giao dịch ở quy mô rất nhỏ, mở rộng tập người mua từ doanh nghiệp lớn sang cá nhân, hộ gia đình và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Công nghệ blockchain đóng vai trò sổ cái phân tán, bảo đảm tính minh bạch, bất biến dữ liệu và giảm chi phí giao dịch.
Trụ cột công nghệ thứ ba liên quan đến hợp đồng thông minh trong phân chia lợi ích. Trong mô hình truyền thống, doanh thu từ bán tín chỉ thường đi qua nhiều tầng trung gian, gây chậm trễ trong việc chi trả cho cộng đồng bảo vệ rừng. Sandbox sẽ cho phép lập trình hợp đồng thông minh tự động phân phối doanh thu ngay khi giao dịch hoàn tất. Tỷ lệ phân bổ cho ngân sách, cộng đồng và chi phí vận hành được mã hóa sẵn, bảo đảm dòng tiền minh bạch, giảm xung đột lợi ích và củng cố niềm tin xã hội. Ví điện tử và các nền tảng thanh toán số hỗ trợ tiếp cận nhanh chóng, giảm thiểu chi phí hành chính.
Để sandbox vận hành hiệu quả, cần có các chính sách ưu đãi và miễn trừ có giới hạn. Miễn trừ quy định đấu giá tài sản công cho phép bán tín chỉ thông qua sàn giao dịch số hoặc thỏa thuận trực tiếp, phù hợp với thông lệ quốc tế. Cơ chế quản lý ngoại hối linh hoạt cho phép giao dịch xuyên biên giới trong phạm vi thí điểm, hỗ trợ thử nghiệm chuyển nhượng kết quả giảm nhẹ theo Thỏa thuận Paris. Giá trị pháp lý của dữ liệu số từ hệ thống dMRV được công nhận tương đương với báo cáo truyền thống nhằm tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc cấp tín chỉ.
Đánh giá tổng hợp cho thấy tính khả thi kỹ thuật cao nhờ các công nghệ dMRV và chuỗi khối blockchain đã được kiểm chứng tại nhiều quốc gia. Điều kiện địa hình tương đối bằng phẳng và hạ tầng viễn thông phát triển tại Cần Giờ hỗ trợ triển khai thuận lợi. Khía cạnh kinh tế tài chính thể hiện sức hấp dẫn thông qua chi phí đầu tư ban đầu khoảng 1 đến 2 triệu USD, trong khi doanh thu tiềm năng hàng năm đạt 9 đến 18 triệu USD, cho phép hoàn vốn nhanh và giảm chi phí vận hành dài hạn đáng kể. Khía cạnh pháp lý vẫn là thách thức lớn nhất, nhưng cơ chế đặc thù dành cho TP.HCM tạo dư địa thử nghiệm cần thiết cho sandbox.
Kế hoạch triển khai giai đoạn 2025 đến 2030 được chia thành ba giai đoạn. Giai đoạn chuẩn bị tập trung xây dựng đề án, kiểm kê nền carbon, lựa chọn đối tác công nghệ, hoàn thiện nền tảng số và phát hành thử nghiệm. Giai đoạn vận hành thử nghiệm sẽ triển khai giao dịch tín chỉ, áp dụng hợp đồng thông minh và đánh giá giữa kỳ nhằm điều chỉnh kỹ thuật và quản lý. Giai đoạn tổng kết hướng tới hoàn thiện khung pháp lý, chuyển sang vận hành chính thức và nhân rộng mô hình sang các khu rừng ngập mặn khác. Quản lý rủi ro được tích hợp xuyên suốt thông qua kiểm chứng dữ liệu định kỳ, chiến lược thị trường hướng đến tín chỉ chất lượng cao, xây dựng đồng thuận thể chế và tham vấn cộng đồng sâu rộng, đặt nền tảng cho một mô hình kinh tế carbon xanh số có khả năng đóng góp bền vững cho mục tiêu khí hậu và phát triển xanh của Việt Nam.
PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ và ThS. Lưu Lê Hường
Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường
| Phân loại JEL classifications: Q01, Q15, Q23, Q56, G18 |
Tài liệu tham khảo
Choudhary, Bhavesh, Venerability Dhar, Anil S. Pawase. (2024). Blue carbon and the role of mangroves in carbon sequestration: Its mechanisms, estimation, human impacts and conservation strategies for economic incentives. Journal of Sea Research, Volume 199, June 2024, 102504. doi: 10.1016/j.seares.2024.102504.
Collins, D.S., V.L. Nguyen, T.K.O. Ta, L. Mao, Y. Ishii, H. Kitagawa, R. Nakashima, T.H.Q. Vo, T. Tamura. (2021). Marine Geology, olume 433, March 2021, 106417. doi: 10.1016/j.margeo.2020.106417.
Do, Anh Ngoc Thi, Hau Duc Tran, Matthew Ashley, Anh Tuan Nguyen. (2022). Monitoring landscape fragmentation and aboveground biomass estimation in Can Gio Mangrove Biosphere Reserve over the past 20 years. Ecological Informatics, Volume 70, September 2022, 101743. doi:10.1016/j.ecoinf.2022.101743.
GGGI. (2025). Blue carbon ecosystems in Indonesia: An action guide. The Global Green Growth Institute.
IFC. (2023). Deep Blue: Opportunities for Blue Carbon Finance in coastal ecosystems, International Finance Corporation (IFC).
Luu, Viet Dung, Nguyen Tai Tue, Mai Trong Nhuan, Koji Omori. (2016). Carbon storage in a restored mangrove forest in Can Gio Mangrove Forest Park, Mekong Delta, Vietnam. Forest Ecology and Management, Volume 380, 15 November 2016, Pages 31-40. doi: 10.1016/j.foreco.2016.08.032.
Pham,Tien Dat, Nga Nhu Le, Nam Thang Ha, Luong Viet Nguyen, Junshi Xia, Naoto Yokoya, Tu Trong To, Hong Xuan Trinh, Lap Quoc Kieu, Wataru Takeuchi. (2020). Estimating Mangrove Above-Ground Biomass Using Extreme Gradient Boosting Decision Trees Algorithm with Fused Sentinel-2 and ALOS-2 PALSAR-2 Data in Can Gio Biosphere Reserve, Vietnam, Remote Sensing, 2020, 12(5), 777. doi:10.3390/rs12050777.
WB. (2010). Climate Risks and Adaptation in Asian Coastal Megacities, The World Bank.
