TP.HCM đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, đặc biệt là bụi mịn PM2.5 và PM10, thường xuyên vượt ngưỡng cho phép và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Nguyên nhân chính là do nguồn phát thải từ giao thông (với hơn 12 triệu phương tiện), hoạt động xây dựng, sản xuất công nghiệp, kết hợp với áp lực đô thị hóa nhanh và biến đổi khí hậu. Mặc dù nhiều giải pháp đã được triển khai, hiệu quả chưa đạt kỳ vọng do thiếu dữ liệu toàn diện, hạn chế về nguồn lực và cơ chế phối hợp. Để giải quyết vấn đề cấp bách này, TP.HCM đang định hướng quy hoạch đô thị xanh, xây dựng cơ sở dữ liệu nguồn phát thải, triển khai Kế hoạch quản lý chất lượng không khí đến năm 2030, và đẩy mạnh phát triển giao thông công cộng như metro, hạn chế xe gây ô nhiễm nhằm kéo giảm ô nhiễm xuống mức thấp nhất.
Ô nhiễm bụi mịn và sức ép từ đô thị hóa
Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn, hiện tượng không khí mù mịt tại TP.HCM trong những ngày gần đây không chỉ đơn thuần do yếu tố thời tiết giao mùa, mà còn liên quan trực tiếp đến nguồn phát thải từ hoạt động giao thông, xây dựng và sản xuất công nghiệp. Biến đổi khí hậu, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và sự gia tăng chóng mặt của phương tiện cá nhân (hiện TP.HCM có hơn 12 triệu xe, phần lớn là xe máy) đang tạo sức ép nặng nề lên môi trường không khí.
Dữ liệu quan trắc từ Sở Tài nguyên và Môi trường chỉ ra rằng, ô nhiễm không khí tại TP.HCM chủ yếu bắt nguồn từ các hạt bụi. Đáng lo ngại, vào nhiều thời điểm, nồng độ bụi tổng (TSP), PM10 và đặc biệt là PM2.5 tại các trục giao thông trọng yếu đã vượt ngưỡng quy chuẩn cho phép. Đây là những hạt bụi siêu mịn với kích thước cực nhỏ, dễ dàng xâm nhập sâu vào hệ hô hấp, gây tác động nghiêm trọng đến sức khỏe con người.
Theo Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, mặc dù TP.HCM đã triển khai không ít giải pháp nhằm cải thiện chất lượng không khí trong những năm qua, hiệu quả đạt được vẫn chưa thực sự đáp ứng kỳ vọng. Các nguyên nhân chính được chỉ ra bao gồm thiếu hụt dữ liệu toàn diện để định hình chính sách hiệu quả, cùng với những hạn chế về nguồn lực, cơ chế tài chính và sự phối hợp liên vùng.
Trong bối cảnh áp lực từ gia tăng dân số, sự quá tải của hạ tầng giao thông và diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu ngày càng lớn, nếu thiếu đi những hành động quyết liệt và sự phối hợp đồng bộ, gánh nặng ô nhiễm sẽ tiếp tục đè nặng lên bức tranh đô thị. Đây không chỉ là trách nhiệm riêng của chính quyền mà còn là sứ mệnh chung của toàn xã hội.
Định hướng kéo giảm ô nhiễm xuống mức thấp nhất có thể
Đối mặt với thực trạng này, TP.HCM đã khẩn trương xác định hàng loạt nhiệm vụ trọng tâm nhằm kiểm soát chặt chẽ và cải thiện đáng kể chất lượng không khí. Thành phố định hướng quy hoạch theo hướng đô thị xanh, phát triển bền vững; chú trọng xây dựng cơ sở dữ liệu toàn diện về các nguồn phát thải; đồng thời triển khai Kế hoạch quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026 – 2030, tích hợp với không gian đô thị mới sau khi sắp xếp, mở rộng địa giới hành chính.
Đồng thời, công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và ứng dụng công nghệ tiên tiến trong quản lý môi trường cũng được đẩy mạnh, hướng đến nâng cao hiệu quả giám sát và kiểm soát ô nhiễm.
Tại Hội nghị Ban Chấp hành Đảng bộ TP.HCM lần thứ 2, nhiệm kỳ 2025 – 2030, ông Nguyễn Toàn Thắng, Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường, đã chỉ rõ hai nguồn gây ô nhiễm không khí lớn nhất hiện nay chính là giao thông và hoạt động sản xuất công nghiệp. Thành phố đã xây dựng đề án giảm thiểu ô nhiễm môi trường đến năm 2030, với tầm nhìn đến năm 2045, trong đó đặc biệt nhấn mạnh ô nhiễm không khí là một vấn đề cấp bách cần được ưu tiên xử lý.
Một trong những giải pháp trọng tâm là xây dựng lộ trình cụ thể nhằm hạn chế các phương tiện gây ô nhiễm trong khu vực lõi đô thị, từng bước cải thiện rõ rệt chất lượng không khí tại trung tâm thành phố. Song song đó, TP.HCM đang dồn toàn lực phát triển hệ thống đường sắt đô thị hiện đại, với 6 tuyến metro trục chính, kỳ vọng sẽ tạo ra một bước chuyển mình mạnh mẽ trong thói quen di chuyển của người dân, từng bước giảm thiểu sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Đáng chú ý, một tín hiệu tích cực là khoảng 71% lượng xe taxi trên địa bàn đã chuyển đổi sang sử dụng động cơ điện, thay thế hoàn toàn nhiên liệu xăng, dầu truyền thống. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong lộ trình hướng tới giao thông xanh, góp phần đáng kể vào việc giảm phát thải ô nhiễm ra môi trường.
Với việc triển khai đồng bộ các giải pháp, TP.HCM đặt mục tiêu đầy tham vọng đến năm 2030 sẽ kéo giảm ô nhiễm không khí xuống mức thấp nhất có thể từ các nguồn phát thải chính.
Ô nhiễm không khí tại TP.HCM không còn là vấn đề đơn thuần về môi trường, mà đã trở thành bài toán cấp thiết liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống của cư dân. Khi từng hơi thở của người dân bị đe dọa, cuộc chiến “làm sạch” bầu không khí không thể chậm trễ hơn nữa; đây là yêu cầu sống còn cho sự phát triển bền vững của một siêu đô thị với hơn 10 triệu dân.
