TP. Cần Thơ là địa phương tiên phong trong công tác phân loại chất thải tại nguồn từ những năm 2000, thông qua nhiều dự án và hợp tác quốc tế, mang lại lợi ích kép về tối ưu hóa tài nguyên, giảm chi phí xử lý và nâng cao ý thức cộng đồng. Để triển khai hiệu quả và bền vững, thành phố cần một kế hoạch tổng thể, chính sách đồng bộ, cơ chế tài chính minh bạch, đầu tư hạ tầng và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, doanh nghiệp và người dân. Bài viết cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuyên truyền rộng rãi và sự cần thiết của các chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp tái chế. Cần Thơ đang hướng tới mục tiêu thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và xây dựng đô thị xanh thông qua việc tháo gỡ các nút thắt về cơ chế, hạ tầng và nâng cao nhận thức.
Từ những dự án thí điểm quy mô nhỏ đến các chương trình hợp tác quốc tế, TP. Cần Thơ đã tích lũy được khối lượng kinh nghiệm thực tiễn đáng kể, đồng thời cũng nhận diện rõ những thách thức cần được tháo gỡ bằng một hệ thống cơ chế, chính sách đồng bộ. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những bài học kinh nghiệm, chỉ ra các hạn chế và đề xuất những giải pháp hoàn thiện trong bối cảnh tái chế – tuần hoàn tài nguyên đang trở thành yêu cầu cấp bách hàng đầu.
Cần Thơ: Điểm sáng tiên phong trong phân loại chất thải tại nguồn
Song hành cùng tiến trình phát triển kinh tế bền vững, trong nhiều năm qua, TP. Cần Thơ luôn đặt công tác quản lý môi trường làm ưu tiên chiến lược. Các sáng kiến như mô hình “Phường sạch rác”, “Tuyến đường sáng – xanh – sạch – đẹp”, hay việc đầu tư xây dựng các nhà máy xử lý rác đạt chuẩn môi trường đã góp phần kiến tạo diện mạo đô thị hiện đại, hài hòa với mục tiêu bảo vệ môi trường sinh thái.
Theo ông Nguyễn Phúc Như – Phó Giám đốc Công ty cổ phần Đô thị Cần Thơ, việc phân loại chất thải đóng vai trò cốt yếu trong quản lý đô thị và đời sống xã hội. Hoạt động này không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, giảm thiểu chi phí thu gom và xử lý, mà còn hạn chế đáng kể nguy cơ phát tán mầm bệnh, các tác nhân độc hại, nguy hiểm ra môi trường. Cụ thể, phân loại rác tại nguồn mang lại lợi ích kép: tiết kiệm tài nguyên thông qua việc tái chế phế liệu và tự chế biến phân compost, đồng thời giảm thiểu ô nhiễm, nâng cao ý thức cộng đồng về bảo vệ và khai thác tài nguyên hợp lý. Qua đó, tổng lượng rác thải đưa ra môi trường được giảm đáng kể, góp phần giảm tải cho hệ thống xử lý và tiết kiệm chi phí vận hành.
 |
| Sở Tài nguyên và Môi trường TP. Cần Thơ cùng Tổ chức JICA tại Việt Nam đã phối hợp khởi động mô hình thí điểm phân loại chất thải tại nguồn tại quận Ninh Kiều. |
Trong những năm qua, TP. Cần Thơ đã triển khai mạnh mẽ nhiều chương trình và dự án liên quan đến quản lý môi trường, với trọng tâm là công tác phân loại rác tại nguồn, bắt đầu từ những năm 2000. Các dự án nổi bật trong lĩnh vực này bao gồm: dự án Cần Thơ xanh, dự án Cải thiện chất lượng môi trường khu vực quận Ninh Kiều, chương trình Phân loại rác phục vụ cung cấp cho Nhà máy EB, và dự án Phân loại rác, tái chế, sử dụng rác thải nhựa hợp tác với JICA. Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu quy mô nhỏ, các đề tài khoa học cấp thành phố, cấp trường và các công trình nghiên cứu của sinh viên Trường Đại học Cần Thơ cũng đã được thực hiện.
Nhằm đáp ứng yêu cầu của Nhà máy xử lý rác thải phát điện, Cần Thơ hiện đang đẩy mạnh công tác phân loại rác tại nguồn thành ba nhóm chính: rác thải có thể đốt được, rác thải không đốt được và rác thải nguy hại.
Đại diện Công ty cổ phần Đô thị Cần Thơ nhấn mạnh rằng, để triển khai một chương trình phân loại rác hiệu quả, yếu tố tiên quyết là công tác tuyên truyền sâu rộng, sau đó là tổ chức thực hiện thí điểm tại các địa phương được chọn lọc, trước khi nhân rộng mô hình ra toàn thành phố.
Hiện tại, công tác phân loại rác tại TP. Cần Thơ đang được triển khai hiệu quả, mang lại ý nghĩa thiết thực cho quản lý môi trường và đời sống xã hội, từng bước hình thành ý thức cho người dân. Tuy nhiên, hoạt động này cần được duy trì tuyên truyền thường xuyên, liên tục nhằm hình thành thói quen hàng ngày, nâng cao nhận thức về trách nhiệm và quyền lợi của cộng đồng trong việc chung tay bảo vệ môi trường.
Thuận lợi, thách thức và định hướng hoàn thiện chính sách
Dịch vụ công ích đóng vai trò tối quan trọng đối với đời sống xã hội, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ hiện nay. Loại hình dịch vụ này không chỉ cung cấp các tiện ích công cộng thiết yếu cho mọi thành viên trong xã hội, mà còn góp phần duy trì trật tự và an toàn cộng đồng. Chất lượng dịch vụ công ích chính là một thước đo phản ánh tính ưu việt của cuộc sống đô thị.
Là đơn vị dịch vụ công ích chủ lực của thành phố, Công ty cổ phần Đô thị Cần Thơ luôn tích cực tham gia và ủng hộ các hoạt động môi trường như phân loại, xử lý rác thải, nạo vét kênh rạch và vớt rác trên sông. Đặc biệt, công tác phân loại rác tại nguồn được đánh giá là chủ trương và chỉ đạo kịp thời, đúng đắn của TP. Cần Thơ trong suốt thời gian qua. Những lợi ích của việc phân loại chất thải rắn tại nguồn còn mở ra triển vọng thúc đẩy tái sử dụng, tuần hoàn nguồn tài nguyên từ rác một cách bền vững, phục vụ hiệu quả nhu cầu xã hội.
 |
| Học sinh tại TP. Cần Thơ đang được phổ biến và hướng dẫn thực hành phân loại chất thải. |
Tuy nhiên, theo đại diện Công ty cổ phần Đô thị Cần Thơ, mỗi giai đoạn và hoạt động trong triển khai chương trình phân loại rác đều ẩn chứa những khó khăn nhất định. Để giải quyết thách thức này một cách bền vững, cần có một kế hoạch tổng thể, mang tính căn cơ, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ từ tất cả các ngành, các cấp, cộng đồng dân cư và khối doanh nghiệp. Điều này cần đi đôi với việc xây dựng cơ chế, chính sách rõ ràng, cụ thể và đảm bảo nguồn kinh phí đầu tư đầy đủ. Chẳng hạn, cần xác định rõ trách nhiệm và quyền lợi của người dân trong việc phân loại rác, quy định chế tài thưởng phạt, trách nhiệm của chính quyền địa phương, cũng như đầu tư và thu hút đầu tư vào các điểm tập kết rác sau phân loại, các nhà máy xử lý và tái chế. Đồng thời, cần ưu tiên định hướng xử lý rác sau phân loại theo hướng bền vững cao, phát triển thị trường đầu ra cho các sản phẩm từ rác thải và ban hành các chính sách ưu đãi về thuế cho doanh nghiệp tham gia.
Công tác phân loại rác tại nguồn hiện nay là một yêu cầu khách quan, tất yếu nhằm phục vụ sự phát triển tiến bộ của xã hội, hướng tới tiết kiệm tài nguyên và tái sản xuất tuần hoàn, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Hiện tại, nhiều đơn vị doanh nghiệp từ các lĩnh vực khác nhau, không chỉ riêng ngành môi trường, cũng đang tham gia vào công tác vệ sinh môi trường và xử lý chất thải. Trong đó có các công ty tư nhân, công ty cổ phần có vốn nhà nước, công ty nhà nước, ban quản lý hoặc các trung tâm tái chế chất thải, cùng với các hợp tác xã môi trường. Tuy nhiên, mỗi loại hình doanh nghiệp, mỗi đơn vị lại có mục tiêu hoạt động riêng biệt.
Theo Luật Doanh nghiệp và Nghị định số 32/2019/NĐ-CP ngày 10/4/2019, dịch vụ công ích được định nghĩa là dịch vụ mà việc sản xuất, cung ứng theo cơ chế thị trường khó bù đắp chi phí hoặc mang tính chất đặc thù; được Nhà nước trợ giá phần chênh lệch giữa giá tiêu thụ, giá dịch vụ theo quy định hoặc phần chênh lệch giữa số tiền do người hưởng dịch vụ công ích thanh toán theo quy định với chi phí hợp lý của nhà sản xuất. Đồng thời, Nghị quyết số 73/NQ-CP ngày 23/9/2019 của Chính phủ cũng quy định giải pháp và nhiệm vụ chủ yếu là tách bạch hoạt động sản xuất, cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích, an sinh xã hội với hoạt động sản xuất, kinh doanh vì lợi nhuận của doanh nghiệp. Do đó, việc tổ chức thực hiện đúng theo chủ trương này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các đơn vị chủ lực trong việc triển khai hiệu quả công tác bảo vệ môi trường, đặc biệt là phân loại rác.
Trong những thời điểm TP. Cần Thơ tổ chức đấu thầu công tác thu gom rác, đã thu hút được nhiều đơn vị tham gia. Tuy nhiên, sự tham gia của các đơn vị tư nhân trong vệ sinh môi trường cũng bộc lộ một số hạn chế, thể hiện qua chất lượng phục vụ trong thu gom, vận chuyển rác thải và việc đầu tư phương tiện chưa phù hợp để đảm bảo vệ sinh môi trường. Vì mục tiêu chính của các đơn vị tư nhân là tối đa hóa lợi nhuận, họ thường chỉ tập trung vào những công việc có lợi ích, dẫn đến tình trạng buông lỏng trách nhiệm về chế độ chính sách đối với người lao động.
EPR: Đòn bẩy chiến lược cho ngành tái chế
Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 01/01/2022, đã tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư cùng tham gia vào lĩnh vực môi trường. Đại diện Công ty cổ phần Đô thị Cần Thơ đề xuất: Nhà nước cần đảm bảo chính sách đãi ngộ đặc biệt đối với các đơn vị này về cơ chế chính sách, tạo điều kiện thuận lợi để họ thúc đẩy các sản phẩm tái chế hoặc sản phẩm sau phân loại rác tiếp cận thị trường tiêu thụ, đảm bảo giá cả hợp lý. Nhà nước có thể xem xét mua lại các sản phẩm tái chế nhằm hỗ trợ người dân, đồng thời phục vụ các chương trình xóa đói giảm nghèo, giúp các đơn vị có nguồn kinh phí ổn định để bù đắp chi phí hoạt động và tái sản xuất.
Bên cạnh đó, Nhà nước cần tổ chức triển khai quyết liệt các chương trình giảm thiểu rác thải nhựa, tiến tới loại bỏ việc sử dụng túi ni-lông dùng một lần. Mục tiêu là giảm áp lực cho công tác xử lý, hạn chế hệ lụy và tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái, hướng tới một sự phát triển bền vững và môi trường xanh.
Cần Thơ đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc triển khai phân loại rác tại nguồn – một bước đi chiến lược để phát triển kinh tế tuần hoàn và xây dựng đô thị xanh bền vững. Tuy nhiên, để mô hình này thực sự lan tỏa và phát huy tối đa hiệu quả, thành phố cần một khung chính sách đồng bộ hơn, cơ chế tài chính minh bạch, cùng với sự tham gia chủ động của doanh nghiệp và toàn thể cộng đồng. Khi những nút thắt về cơ chế, hạ tầng và nhận thức được tháo gỡ, phân loại rác tại nguồn chắc chắn sẽ trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy tái chế, đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng sống cho người dân đô thị.
