ViRiCert là một công cụ số tiên phong, được đánh giá cao, nhằm định hướng mô hình canh tác lúa phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, thuộc khuôn khổ Đề án "1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp". Công cụ này thiết lập bộ tiêu chí 10 khâu thực hành trọng yếu, với hai quy định bắt buộc là rút nước giữa vụ và không đốt rơm rạ, giúp nông dân dễ dàng tự đánh giá và được cấp nhãn hiệu "Gạo Việt xanh, phát thải thấp". Nhãn hiệu này không chỉ là cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu đến các thị trường khó tính (như Nhật Bản) mà còn giúp xác thực giá trị "xanh" và lượng giảm phát thải của hạt gạo Việt Nam. Tuy nhiên, để phát huy tối đa tiềm năng, ViRiCert cần được hoàn thiện bằng cách bổ sung tiêu chí an toàn thực phẩm, tăng cường xác minh độc lập, hỗ trợ nông dân về công nghệ và tài chính, và phát triển thành hệ thống MRV đầy đủ để tham gia thị trường carbon.
ViRiCert được cộng đồng chuyên gia đánh giá cao, định vị là giải pháp công cụ số tiên phong dẫn lối cho mô hình canh tác lúa phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nội dung dưới đây sẽ đi sâu phân tích cấu trúc kỹ thuật, cơ chế vận hành, vị thế của công cụ này trong chuỗi giá trị lúa gạo, đồng thời nêu bật những thách thức và đề xuất chính sách trọng yếu nhằm mở rộng ViRiCert thành một hệ thống MRV (đo đạc – báo cáo – xác minh) mang giá trị khoa học và thương mại vượt trội.
Nền tảng hình thành công cụ ViRiCert
Đề án “1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL” đã được Chính phủ Việt Nam xác định là định hướng chiến lược then chốt, nhằm kiến tạo một nền nông nghiệp bền vững, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và thu hút nguồn đầu tư xanh. Trong bối cảnh thách thức gia tăng từ xâm nhập mặn, thiên tai và áp lực giảm phát thải, sự cần thiết của một công cụ đánh giá, giám sát minh bạch cho quy trình canh tác trở nên cấp bách. Ngày 18/11/2025, tại Cần Thơ, công cụ ViRiCert chính thức ra mắt trong khuôn khổ Hội thảo “Đánh giá sự tuân thủ theo quy trình Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng ĐBSCL”, được kỳ vọng sẽ trở thành kim chỉ nam số cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia đề án.
 |
| Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát phát biểu tại hội thảo – Ảnh: VGP/LS |
ViRiCert được thai nghén và phát triển dưới sự bảo trợ của Chương trình khoa học CGIAR (S4I) cùng dự án MOM-P, với tầm nhìn chiến lược là tích hợp tăng trưởng xanh và giảm phát thải vào mô hình canh tác lúa. Sự ra đời của công cụ này xuất phát từ nhu cầu chung của các nhà quản lý, nông dân, hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp, về một cơ chế đánh giá minh bạch, được tiêu chuẩn hóa nhằm xác thực giá trị “xanh” của lúa gạo Việt Nam.
Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch VIETRISA, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của công cụ này khi khẳng định: “ViRiCert chính là “mắt xích” còn khuyết để định vị vị trí của chúng ta trên hành trình sản xuất xanh. Không chỉ các doanh nghiệp xuất khẩu, mà ngay cả hệ thống phân phối nội địa cũng đòi hỏi bằng chứng xác thực về nguồn gốc sản xuất xanh. Do đó, ViRiCert có tiềm năng trở thành ngôn ngữ kết nối chung, bắc cầu giữa nông dân, doanh nghiệp và thị trường”.
Công cụ này được tích hợp với nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” dưới sự quản lý của VIETRISA, thiết lập nền tảng vững chắc cho việc truy xuất nguồn gốc và nâng cao giá trị “xanh” của hạt gạo Việt Nam trên thị trường.
Cấu trúc kỹ thuật và hệ thống tiêu chí định chuẩn gạo phát thải thấp của ViRiCert
 |
| ViRiCert thiết lập bộ tiêu chí với 10 khâu thực hành trọng yếu, được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ số dẫn lối cho canh tác lúa phát thải thấp. Ảnh minh họa |
ViRiCert phát triển một bộ tiêu chí toàn diện, bao gồm 10 khâu thực hành chủ chốt, trải dài từ công đoạn làm đất, gieo sạ, quản lý nước, bón phân, ứng dụng thuốc bảo vệ thực vật, cho đến thu hoạch và xử lý rơm rạ. Mỗi khâu được đánh giá trên thang điểm từ 0 đến 3, với tổng điểm tối đa là 36.
Hệ thống tính điểm được thiết kế một cách khoa học, không theo hình thức “cào bằng”: các khâu có tầm quan trọng đặc biệt và ảnh hưởng lớn đến phát thải (điển hình như quản lý nước và xử lý rơm rạ) được áp dụng trọng số cao hơn. Điều này nhằm định hướng nông dân ưu tiên áp dụng những thực hành mang lại hiệu quả giảm phát thải tối ưu.
Hai tiêu chí “bắt buộc” được quy định rõ ràng: thứ nhất là thực hiện rút nước giữa vụ ít nhất 1 đến 2 lần (mỗi lần duy trì tối thiểu 3 ngày); thứ hai là tuyệt đối không đốt rơm rạ sau thu hoạch. Công cụ này đã xếp hai yếu tố đặc biệt quan trọng là đốt rơm rạ và việc không rút nước giữa vụ vào nhóm điểm liệt (0 điểm), tạo ra cú hích mạnh mẽ nhằm thay đổi hành vi canh tác. Nhờ đó, việc tiếp cận và khuyến khích nông dân thông qua công cụ trở nên thuận lợi hơn; chỉ cần giảm thiểu tỷ lệ đốt đồng từ 70-80% cũng đủ để kiến tạo một cuộc cách mạng trong lĩnh vực sản xuất lúa.
Quy định này phản ánh sự ưu tiên cho các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng, có tác động đáng kể trong việc giảm thiểu khí methane – một trong những khí nhà kính chủ yếu phát sinh từ hoạt động canh tác lúa.
Giao diện của ViRiCert được thiết kế tối ưu, thân thiện với người dùng. Nông dân hoặc cán bộ kỹ thuật chỉ cần sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng hoặc máy tính để nhập dữ liệu theo biểu mẫu có sẵn, sau đó hệ thống sẽ tự động chấm điểm và trả kết quả ngay lập tức.
Mọi thửa ruộng hay vùng nguyên liệu đều được đánh giá dựa trên cùng một bộ tiêu chí thống nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho việc so sánh và theo dõi tiến độ canh tác xanh, áp dụng cho từng đơn vị sản xuất nhỏ lẻ hoặc hợp tác xã.
Công cụ số đột phá – Cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu lúa gạo
Khi vùng canh tác đạt ngưỡng điểm theo quy định, sản phẩm lúa/gạo sẽ được phép sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp”. Nhãn hiệu này không đơn thuần là một tên thương mại, mà còn là minh chứng cho một cam kết sản xuất bền vững: nông dân, HTX và doanh nghiệp cùng nhau thể hiện trách nhiệm trong việc sử dụng vật tư đầu vào hợp lý, quản lý canh tác có trách nhiệm và giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực đến môi trường.
Theo VIETRISA, nhãn hiệu này sẽ đóng vai trò then chốt trong việc kết nối nông dân với các doanh nghiệp xuất khẩu, hệ thống phân phối nội địa và thị trường quốc tế, đặc biệt là những thị trường đòi hỏi cao về truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn phát thải.
Vào ngày 5/6/2025 vừa qua, lô gạo tiên phong mang nhãn hiệu “Low-Emission Vietnamese Green Rice” (Gạo Việt xanh, phát thải thấp) đã được xuất khẩu thành công sang Nhật Bản, nhờ sự hợp tác giữa Trung An Company và Murase Group (Nhật Bản). Sự kiện này đánh dấu một bước ngoặt lịch sử cho ngành lúa gạo Việt Nam, không chỉ khẳng định cam kết sản xuất xanh trong nước mà còn góp phần xây dựng và định vị hình ảnh hạt gạo Việt Nam với giá trị “xanh – carbon thấp” trên trường quốc tế.
Theo báo cáo cập nhật, VIETRISA đã cấp quyền sử dụng nhãn “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” cho 6 doanh nghiệp, với tổng quy mô sản lượng ước tính khoảng 52.220 tấn gạo. Lượng phát thải giảm đã được tổ chức độc lập Regrow xác minh, đạt mức khoảng 3,14 – 4,63 tấn CO₂e/ha.
Những thách thức không nhỏ ở phía trước
Một số chuyên gia, trong đó có nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Cao Đức Phát, đã nhận định rằng, mặc dù tiêu chí phát thải là vô cùng cần thiết, công cụ này vẫn cần được bổ sung thêm các tiêu chí về an toàn thực phẩm (như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật) nhằm đảm bảo tính toàn diện và bền vững.
Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác xác minh độc lập (bên thứ ba) trong toàn bộ quá trình đánh giá, nhằm loại bỏ rủi ro xung đột lợi ích và củng cố niềm tin vững chắc từ phía thị trường.
Việc áp dụng nhãn hiệu cũng cần được song hành với một hệ thống truy xuất nguồn gốc đồng bộ, nhằm ngăn chặn tình trạng trộn lẫn giữa sản phẩm đạt chuẩn và không đạt chuẩn, đặc biệt khi quy mô triển khai được mở rộng.
Quá trình triển khai công cụ ViRiCert tại cấp cơ sở đối mặt với không ít thách thức. Yêu cầu nhập liệu thông qua điện thoại thông minh hoặc máy tính có thể trở thành rào cản đáng kể đối với bà con nông dân tại các vùng nông thôn còn hạn chế về tiếp cận công nghệ. Đội ngũ cán bộ kỹ thuật và khuyến nông cần được đào tạo chuyên sâu để hướng dẫn nông dân sử dụng công cụ, diễn giải các tiêu chí chấm điểm và thực hiện kiểm tra thực địa khi cần thiết. Bên cạnh đó, chi phí ban đầu để tuân thủ các tiêu chí (chẳng hạn như xử lý rơm rạ hay áp dụng thực hành quản lý nước) có thể khiến nông dân ngần ngại tham gia, nếu thiếu vắng các cơ chế hỗ trợ tài chính hoặc chính sách khuyến khích cụ thể và rõ ràng.
Về mặt chính sách và thị trường, dù việc đánh giá theo ViRiCert là một bước tiến quan trọng, nhưng để hướng tới thị trường carbon hoặc tín chỉ carbon nông nghiệp, công cụ này cần được phát triển thành một mô hình MRV dựa trên việc ước tính/đo đạc thực tế lượng phát thải giảm.
Điều thiết yếu là phải xây dựng các cơ chế khuyến khích mạnh mẽ, như tín dụng xanh, hỗ trợ doanh nghiệp thu mua gạo đạt chuẩn, hoặc các chương trình bao tiêu, nhằm tạo động lực bền vững cho nông dân tích cực tham gia vào nền sản xuất phát thải thấp.
Việc đăng ký bản quyền cho nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” và bảo vệ thương hiệu này trên thị trường quốc tế là một nhiệm vụ cấp thiết, nhằm ngăn chặn mọi hành vi lợi dụng, làm giả hoặc trộn lẫn sản phẩm không đạt chuẩn.
 |
| Toàn cảnh một cánh đồng lúa nằm trong khuôn khổ Đề án “1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL”. Ảnh minh họa |
Công cụ sáng tạo song vẫn cần tiếp tục hoàn thiện
Rõ ràng, ViRiCert không chỉ là một công cụ chiến lược mà còn là một sáng kiến đột phá trong nỗ lực chuyển đổi ngành canh tác lúa của Việt Nam theo hướng bền vững, góp phần giảm thiểu khí nhà kính và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế. Với bộ tiêu chí minh bạch, nền tảng số thân thiện và nhãn hiệu uy tín, công cụ này sở hữu tiềm năng to lớn để trở thành “la bàn xanh” đích thực, dẫn dắt nông dân, HTX và doanh nghiệp trên hành trình kiến tạo nền sản xuất gạo phát thải thấp.
Tuy nhiên, để khai thác tối đa lợi ích kinh tế và môi trường, ViRiCert cần được tiếp tục hoàn thiện thông qua chuỗi hành động cụ thể: Tăng cường cơ chế xác minh độc lập và đảm bảo minh bạch dữ liệu; Cung cấp hỗ trợ đào tạo, nâng cao năng lực số cho nông dân và cán bộ kỹ thuật; Xây dựng các cơ chế khuyến khích tài chính hiệu quả (như tín dụng xanh, chính sách bao tiêu) nhằm thúc đẩy sự tuân thủ các tiêu chí; Phát triển hệ thống ước tính hoặc đo đạc phát thải (MRV) tích hợp với điểm ViRiCert, nhằm chuyển đổi điểm tuân thủ thành lượng giảm phát thải thực tế; Cuối cùng, bảo vệ và phát triển thương hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” thông qua việc đăng ký bản quyền, thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chặt chẽ thị trường.
Khi được triển khai một cách tối ưu, ViRiCert không chỉ được kỳ vọng góp phần hiện thực hóa mục tiêu của Đề án 1 triệu ha lúa xanh, mà còn củng cố và khẳng định vị thế của gạo Việt Nam trên trường quốc tế, thông qua cả yếu tố khối lượng, chất lượng vượt trội và trách nhiệm môi trường được đề cao.
