Sông Tô Lịch, từng là huyết mạch giao thông thủy quan trọng của kinh thành Thăng Long, hiện đang ô nhiễm nghiêm trọng do tiếp nhận lượng lớn nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý và bị tắc nghẽn nguồn cấp nước từ sông Hồng, biến thành "dòng sông chết". Để khắc phục, Hà Nội đang triển khai các dự án quy mô lớn từ 2023-2024, bao gồm nhà máy xử lý nước thải Yên Xá và bổ sung nguồn nước từ sông Hồng, cùng với quy hoạch cảnh quan ven sông. Các nỗ lực này đã mang lại hiệu quả bước đầu như giảm mùi hôi và cải thiện chất lượng nước, mở ra tiềm năng lớn về phát triển du lịch, gia tăng giá trị bất động sản và nâng cao vị thế của Thủ đô. Tuy nhiên, việc hồi sinh dòng sông vẫn đối mặt với nhiều thách thức về công nghệ, tài chính và cần sự điều phối chặt chẽ cùng với sự tham gia của cộng đồng để đảm bảo thành công bền vững.
Sông Tô Lịch, dòng chảy mang tên vị già làng họ Tô, tên Lịch, thủ lĩnh “Long Đỗ hương” – ngôi làng cổ xưa khai sinh Thăng Long. Thuở xa xưa, khi cửa sông còn hòa mình vào sông Hồng, Tô Lịch cuộn chảy dồi dào, tấp nập thuyền bè thương lái, trở thành huyết mạch giao thông thủy quan trọng của kinh thành Thăng Long phồn thịnh. Hiện nay, sông Tô Lịch có chiều dài xấp xỉ 15 km, bắt nguồn từ đường Hoàng Quốc Việt, uốn lượn qua Cầu Giấy rồi chảy về phía Nam trung tâm Hà Nội.
Bộ sách kinh điển “Đại Nam nhất thống chí” đã ghi chép: “Sông Tô ở phía Đông tỉnh thành (Hà Nội) là một phân lưu của sông Nhị, chảy theo phía Bắc tỉnh thành vào cửa cống thôn Hương Bài, tổng Đông Xuân, huyện Thọ Xương (cửa sông xưa tọa lạc tại vị trí phố Cầu Gỗ, quận Hoàn Kiếm) chuyển sang phía Tây huyện Vĩnh Thuận đến xã Nghĩa Đô ở phía Đông huyện Từ Liêm và các tổng thuộc huyện Thanh Trì, quanh co gần 60 dặm, tới xã Hà Liễu chảy vào sông Nhuệ”.
 |
| Hiện trạng ô nhiễm nghiêm trọng của một đoạn sông Tô Lịch. |
Trước thế kỷ XII, dòng sông này được cấp nước từ sông Thiên Phù (một nhánh của sông Hồng) tại ngã ba Giang Tân (nay thuộc khu vực chợ Bưởi), sau đó chia thành hai nhánh. Một nhánh xuôi về phía nam, xuyên qua huyện Thanh Trì; nhánh còn lại chảy qua các làng Yên Thái, Hồ Khẩu, Thụy Khuê, qua phố Quán Thánh, Hàng Lược, rồi uốn mình qua Đồng Xuân, xuống Ngõ Gạch, ra Hàng Buồm, hòa vào sông Hồng tại Giang Khẩu, gần đầu cầu Chương Dương ngày nay. Đến đầu thế kỷ XVIII, do sông Hồng đổi dòng, phù sa bồi lấp cửa sông Thiên Phù; theo thời gian, sông Tô Lịch và hồ Tây không còn nhận được nguồn nước tươi mới từ sông Hồng do cửa sông bị tắc nghẽn.
Khơi thông dòng chảy: Tầm nhìn chiến lược dài hạn
So với những thế kỷ trước, sông Tô Lịch ngày nay đã trải qua nhiều biến động sâu sắc về dòng chảy và diện tích lưu vực, theo chiều hướng thu hẹp đáng kể. Sự chuyển đổi này chủ yếu do lưu lượng dòng chảy suy giảm, dẫn đến tình trạng ứ đọng và làm trầm trọng thêm mức độ ô nhiễm trong những thập niên gần đây. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ tốc độ đô thị hóa chóng mặt, cùng với sự nâng cao đời sống dân cư kéo theo gia tăng mạnh mẽ lượng chất thải. Trong khi đó, cửa sông bị bồi lấp, khiến dòng chảy chủ yếu là nước thải sinh hoạt, đẩy mức độ ô nhiễm lên đến đỉnh điểm.
Suốt nhiều thập niên qua, sông Tô Lịch đã trở thành nơi tiếp nhận một lượng lớn nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý. Ước tính, mỗi ngày cư dân hai bên bờ sông thải ra khoảng 150.000 đến 160.000m³ nước thải sinh hoạt. Dòng nước này chứa đựng xà phòng, dầu gội, hóa chất tẩy rửa và các chất hữu cơ đang phân hủy… để lại một lòng sông đặc trưng bởi màu đen kịt, bốc mùi hôi nồng nặc, khiến Tô Lịch mang danh “dòng sông chết”. Nhiều giải pháp đã được thử nghiệm, từ công nghệ nano, bioreactor đến nạo vét cơ học. Tuy nhiên, hiệu quả không bền vững do chưa giải quyết triệt để nguồn gây ô nhiễm. Đây cũng là lý do hai bên bờ sông luôn vắng bóng người dạo chơi, dù cây cối vẫn xanh tươi.
 |
| Bức tranh buồn về chất lượng nước sông Tô Lịch. |
Bước ngoặt quan trọng đã đến trong giai đoạn 2023 – 2024, khi Hà Nội triển khai đồng bộ các dự án quy mô lớn nhằm phục hồi dòng chảy sông Tô Lịch. Điển hình là dự án xử lý nước thải Yên Xá với tổng vốn đầu tư hơn 16.000 tỷ đồng, hướng đến mục tiêu thu gom và xử lý toàn bộ nước thải trước khi xả vào sông; cùng với đó là dự án bổ sung cấp nước từ sông Hồng trị giá 550 tỷ đồng, nhằm duy trì dòng chảy liên tục và cải thiện chất lượng nước. Song song, thành phố cũng đẩy mạnh quy hoạch cảnh quan ven sông, hình thành các không gian sinh hoạt cộng đồng, tuyến đi bộ, cây xanh và công viên.
Những chuyển biến ban đầu đã mang lại hiệu quả khả quan: mùi hôi giảm rõ rệt, dòng nước ở một số đoạn đã trong hơn, cảnh quan hai bên sông bắt đầu được cải tạo. Một yếu tố then chốt mà các chuyên gia và nhà quản lý đã nhận thấy là tiềm năng kinh tế gia tăng từ hoạt động kinh doanh du lịch, khi dòng chảy ổn định, tạo nên sức hút mạnh mẽ cho du khách.
Kích hoạt giá trị bất động sản và tiềm năng du lịch thương mại
Theo đánh giá của giới chuyên gia, tiềm năng tăng trưởng giá trị bất động sản dọc sông Tô Lịch vẫn còn rất lớn. Không gian xanh, sạch, có lối đi bộ, giao thông thuận tiện và cảnh quan hấp dẫn sẽ là yếu tố then chốt thu hút các nhà đầu tư vào các khu chung cư cao cấp, khách sạn, trung tâm thương mại ven sông. Điều này đòi hỏi một kế hoạch đầu tư, cải tạo đồng bộ, hướng tới hình thành một trục thương mại – dịch vụ sôi động ven sông, đặc biệt là phát triển du lịch.
Tiềm năng du lịch dọc sông Tô Lịch có cơ hội gia tăng vượt bậc, nếu du khách được trải nghiệm tham quan các di tích lịch sử, khu dân cư lâu đời như chùa Láng, đình Kim Liên, chùa Đại Bi… Khi trở thành điểm đến du lịch, Hà Nội có thể triển khai tuyến du lịch đi bộ ven sông kết hợp tham quan di tích; tổ chức các sự kiện văn hóa – âm nhạc ngoài trời; phát triển quán cà phê, chợ đêm, khu ẩm thực ven sông; tour thuyền nhỏ, chèo SUP… Những mô hình thành công trên thế giới như suối Cheonggyecheon (Hàn Quốc), sông Kallang (Singapore), Kênh đào Regent (Anh) đều minh chứng rằng giá trị bất động sản ven sông có thể tăng từ 200% đến 300% sau khi đầu tư và cải tạo hạ tầng hai bên bờ.
Việc cải tạo, hồi sinh sông Tô Lịch, ngoài những mục tiêu về môi trường, sức khỏe cộng đồng hay gia tăng giá trị kinh tế từ hai bên bờ, còn góp phần nâng cao vị thế của Hà Nội trong mắt du khách quốc tế, khẳng định bản sắc văn hóa và dấu ấn riêng có của người Việt Nam nói chung và Thủ đô nói riêng.
 |
| Hiện trạng đáng báo động của nước sông Tô Lịch. |
Những rào cản và giải pháp chiến lược
Hồi sinh một dòng sông giữa lòng đô thị với hàng trăm điểm xả thải là một thách thức không hề nhỏ về giải pháp công nghệ, thiết bị kỹ thuật và nguồn tài chính. Bởi hàng loạt vấn đề cần được cụ thể hóa như nạo vét lớp bùn đáy; xây dựng hệ thống thu gom và xử lý nước thải tại chỗ; giám sát chất lượng nước trước khi xả ra môi trường, đảm bảo đủ tiêu chuẩn về chất lượng nước và tốc độ dòng chảy cho hoạt động kinh doanh du lịch… Tất cả đòi hỏi nguồn ngân sách ổn định, cơ chế vận hành chuyên nghiệp, nghiêm túc và một hệ thống quy định chi tiết, tác động trực tiếp tới các đối tượng liên quan.
Việc tạo dòng chảy đủ lớn để đạt được cả mục tiêu môi trường và các mục tiêu về giá trị gia tăng mà dòng sông mang lại cũng là một thách thức không nhỏ trong quá trình triển khai dự án. Nếu không có sự kết hợp đồng bộ về chính sách, kế hoạch thực hiện và trách nhiệm của cơ quan chuyên môn, hoặc các liên kết lỏng lẻo khi triển khai, sẽ dẫn đến sự lãng phí nguồn lực, thất thoát ngân sách và kết quả không đạt như kỳ vọng.
Hồi sinh sông Tô Lịch xuất phát từ nhiều mục tiêu đa dạng như xử lý môi trường, tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống người dân. Đồng thời, dự án cũng tác động tới nhiều đối tượng và đặt trách nhiệm lên vai nhiều sở ngành (nông nghiệp – môi trường; xây dựng; quy hoạch – kiến trúc; tài chính…). Do đó, để hồi sinh sông Tô Lịch hiệu quả, cần thiết có một cơ quan điều phối trung tâm, chịu trách nhiệm và đủ thẩm quyền ra quyết định kịp thời, phù hợp cho quá trình triển khai. Cùng với đó là sự tham gia tích cực của người dân – những người sống ven sông và trực tiếp thụ hưởng lợi ích từ sự đổi thay này.
Hiện Hà Nội đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức về xử lý chất thải rắn sinh hoạt, ô nhiễm môi trường nước, bụi mịn trong không khí gia tăng, thiếu không gian sinh hoạt công cộng, hạ tầng giao thông và hạ tầng sinh hoạt quá tải… Trong bối cảnh đó, kế hoạch cải tạo sông Tô Lịch thành một trục kinh tế – thương mại – du lịch sẽ nâng cao chất lượng môi trường xã hội cho Hà Nội, tạo đòn bẩy kinh tế ven sông, hướng tới lộ trình xây dựng một Thủ đô hiện đại, văn minh và đáng sống.
Vũ Chiến
