Một báo cáo mới của Liên hợp quốc cảnh báo ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu đang tạo thành một "vòng xoáy rủi ro" nghiêm trọng, đe dọa sức khỏe con người và sự bền vững của hệ sinh thái. Ước tính có khoảng 9 triệu trường hợp tử vong toàn cầu mỗi năm do ô nhiễm không khí, chủ yếu gây ra các bệnh hô hấp và tim mạch, với 99% dân số thế giới đang phơi nhiễm và phần lớn ca tử vong tập trung ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm không khí, gia tăng chất thải, suy thoái đất và suy giảm đa dạng sinh học. Báo cáo nhấn mạnh sự gia tăng khí nhà kính, đặc biệt là methane từ chất thải, cùng với mức độ bụi mịn PM2.5 đáng báo động ở nhiều đô thị lớn. Hơn nữa, cháy rừng và biến đổi khí hậu đang tương tác trong một cơ chế tự khuếch đại, làm tăng thêm khí thải và hủy hoại môi trường, gây thiệt hại hàng nghìn tỷ USD cho nền kinh tế toàn cầu hàng năm.
Theo một báo cáo mới nhất của Liên hợp quốc, ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu đang tương tác, tạo nên một “vòng xoáy rủi ro” xoắn ốc, đẩy mạnh các mối hiểm họa đối với sức khỏe nhân loại và sự bền vững của hệ sinh thái.
Hàng năm, ước tính có khoảng 9 triệu trường hợp tử vong trên toàn cầu được quy kết trực tiếp hoặc gián tiếp do ô nhiễm không khí, chủ yếu phát sinh từ các bệnh lý về đường hô hấp, tim mạch và suy yếu hệ miễn dịch.
Báo cáo Triển vọng Môi trường Toàn cầu lần thứ 7 (GEO-7), được Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) công bố vào ngày 9/12, đã nhấn mạnh rằng biến đổi khí hậu đang khuếch đại tình trạng ô nhiễm không khí và gia tăng khối lượng chất thải, đồng thời đẩy nhanh quá trình suy thoái đất và suy giảm đa dạng sinh học. Đáng báo động, khoảng 99% dân số thế giới hiện đang tiếp xúc với ít nhất một dạng ô nhiễm không khí, và hơn 90% số ca tử vong liên quan tập trung tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.
GEO-7 phân tích rằng sự hội tụ của nhiệt độ toàn cầu gia tăng, nồng độ khí nhà kính ở mức cao, quy trình quản lý chất thải kém hiệu quả và chất lượng không khí xuống cấp đang tạo ra những hệ lụy tiêu cực sâu rộng đối với sức khỏe cộng đồng, đồng thời gây ra những tổn thất kinh tế khổng lồ.
Ô nhiễm Không Khí Duy Trì Mức Độ Đáng Báo Động
Báo cáo chỉ rõ rằng gần như toàn bộ dân số toàn cầu đang gánh chịu hậu quả của ô nhiễm không khí, thông qua việc phơi nhiễm liên tục với bụi mịn, các loại khí độc hại, vi nhựa, kim loại nặng và khí nhà kính.
Các loại khí nhà kính tồn tại dài ngày trong khí quyển như CO2, N2O, cùng với các khí có vòng đời ngắn hơn như methane và ozone, vẫn đang duy trì tình trạng mất cân bằng bức xạ của Trái Đất.
Trong giai đoạn 2000–2019, nồng độ sulfur dioxide (SO2) và nitrogen dioxide (NO2) đã ghi nhận mức giảm tại Tây Âu và Bắc Mỹ. Tuy nhiên, tại nhiều khu vực thuộc châu Á, tình trạng ô nhiễm do hai loại khí này lại có chiều hướng gia tăng. Đặc biệt, lượng phát thải methane từ các hoạt động nhân sinh đã tăng khoảng 20% chỉ trong hai thập kỷ gần đây.
UNEP cũng chỉ ra rằng các bãi chôn lấp và cơ sở xử lý chất thải hiện là một trong ba nguồn phát thải methane lớn nhất toàn cầu, với ước tính lượng phát thải thực tế có thể vượt xa con số công bố do tình trạng rò rỉ không được kiểm soát hiệu quả.
Nồng độ bụi mịn PM2.5 đã cho thấy xu hướng giảm tại Bắc Mỹ, Trung Mỹ, châu Âu và Đông Nam Á. Mặc dù vậy, mức độ ô nhiễm vẫn duy trì trạng thái đáng báo động ở nhiều siêu đô thị như New Delhi, Tehran và Lagos.
Tại một số quốc gia như Mexico và Ấn Độ, nồng độ bụi mịn đã tăng vọt đáng kể trong các dịp lễ hội có hoạt động bắn pháo hoa. Thêm vào đó, việc đốt rác lộ thiên tiếp tục là một nguồn phát thải đáng kể và vô cùng khó kiểm soát.
Báo cáo cũng đưa ra cảnh báo về các hạt nano phát sinh từ giao thông và hoạt động công nghiệp – một dạng ô nhiễm hiện chưa được giám sát đầy đủ nhưng tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe cư dân đô thị. Những bằng chứng khoa học mới đây còn chỉ ra rằng vi nhựa trong không khí có khả năng di chuyển xuyên biên giới quốc gia, gây ra những tác động lâu dài lên con người.
Ô nhiễm không khí đã được chứng minh là nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp của hàng loạt bệnh mãn tính, bao gồm các vấn đề hô hấp, tim mạch, suy giảm nhận thức, và thậm chí làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ, ngay cả ở đối tượng trẻ em.
Cháy Rừng và Biến Đổi Khí Hậu: Vòng Lặp Nguy Hiểm Tự Khuếch Đại
UNEP đưa ra cảnh báo rằng cháy rừng và biến đổi khí hậu đang tương tác trong một cơ chế tự khuếch đại. Nhiệt độ toàn cầu tăng cao, các đợt nắng nóng kéo dài và tình trạng hạn hán – những hiện tượng ngày càng phổ biến do tác động của biến đổi khí hậu – đã tạo điều kiện lý tưởng cho các vụ cháy rừng bùng phát và lan rộng một cách nhanh chóng.
Theo dữ liệu từ Tổ chức Khí tượng Thế giới, nhiệt độ trung bình toàn cầu vào năm 2024 đã vượt ngưỡng khoảng 1,55°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Cháy rừng không chỉ làm tăng đột biến lượng phát thải khí nhà kính, tàn phá diện tích rừng rộng lớn, mà còn đẩy nồng độ PM2.5 lên mức cao nguy hiểm và gây ra các tác động dây chuyền phức tạp lên hệ thống khí hậu. Báo cáo dự báo, nếu không có các biện pháp can thiệp quốc tế quyết liệt, xác suất xảy ra cháy rừng trên quy mô toàn cầu có thể tăng từ 1,31 hiện nay lên 1,57 vào năm 2100.
Báo cáo cũng viện dẫn ví dụ từ xung đột Nga – Ukraine để minh chứng rằng chiến tranh có khả năng gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng không khí, khi nồng độ PM2.5 tại các khu vực giao tranh ghi nhận mức tăng gần 10%.
UNEP đặc biệt nhấn mạnh rằng những tác động cộng hưởng của biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học, thoái hóa đất và ô nhiễm đang gây ra thiệt hại hàng nghìn tỷ USD cho nền kinh tế toàn cầu mỗi năm, và con số này được dự báo sẽ tiếp tục leo thang theo các kịch bản phát triển hiện tại.
